Czytelnia / Tłumaczenie literackie

Przekład jako fenomen psychosemiotyczny

Serhiy Zasyekin

tłum. Paulina Zbieciak

Źródło:

 

Streszczenie:

Artykuł przedstawia teoretyczny zarys analizy tłumaczeń tekstów literackich z psycho- semiotycznego punktu widzenia. Analiza ta oparta jest na ocenie poprzednich prób podjęcia tego tematu i wynikach psycholingwistycznego empirycznego badania procesu przekładu.

Ważnym punktem odniesienia są niedawne spostrzeżenia, że asymetria funkcjonalna ludzkiej półkuli mózgowej ma wpływ na tworzenie tekstu przez autora, a następnie na jego interpretację przez tłumacza. Stwierdzono, że teksty modernistyczne i postmodernistyczne zawierają informacje o odbiorze informacji osoby w zmienionym stanie świadomości.

Ten model pomaga wyjaśnić, jak niewłaściwe językowe wybory tłumaczy wpływają na reakcję estetyczną odbiorcy.

1. Wstęp

Teoria podwójnego kodowania wprowadzona przez A. Paivio (1965) będzie pierwszym  punktem  naszej analizy. Według autora, przy przetwarzaniu tekstu tłumacz operuje dwoma kodami, werbalnym i niewerbalnym (wyobrażeniowym). Teoria wprowadzana jest na podstawie szeregu doświadczeń, które ukazują ludzką ocenę rzeczowników pod względem ich konkretności i znaczenia (Paivio, Juille, Madigan 1968).

Ten dualizm postrzegania świata wywołany jest ludzką fizjologią, zwłaszcza podziałem mózgu na dwie półkule, każda z inną funkcją. Prace R. W. Sperry’ego (1968), Yu. Lotmana (2004) dotyczące asymetrii funkcjonalnej półkul mózgowych stanowią solidną podstawę dla zrozumienia pracy mózgu podczas przetwarzania informacji.

Po badaniu funkcji lewej półkuli mózgowej (u osób praworęcznych) stwierdzono, że półkula ta przetwarza werbalną treść tekstu, ustanawiając logiczne połączenie pomiędzy twierdzeniami. Zasada, która leży u podstawy tego procesu to analiza niewidocznych liniowych czasowych sekwencji tłumacza.

Dla kontrastu, prawa półkula funkcjonuje głównie jako urządzenie syntezująco-analogiczne, przetwarzające w sposób spójny informację niewerbalne (wyobrażeniowe).         

Liczne eksperymenty neurolingwistyczne, przeprowadzone z pacjentami z rozdzieleniem półkul mózgowych, pokazały odmienne cechy mowy (Balonov, Deglin 1979). Mowa pacjentów z afazją prawej półkuli mózgowej cechuje się bogactwem językowym, badane osoby używały wielu czasowników, spójników, zaimków i słówek pomocniczych, innych niż rzeczowniki czy przymiotniki.

Osoby z afazją lewej półkuli mózgowej mimo faktu lokalizacji dwóch ośrodków mowy (Broca's area) i ośrodka interpretacji (Wernicke's area) w lewej półkuli mogły mówić. Jednak ich mowa charakteryzowała się dużą liczbą przerw, zbędnych powtórzeń, wtrąceń i unikaniem długich struktur składniowych. Ponadto znacznie wzrosło użycie rzeczowników i przymiotników.