Czytelnia / Tłumaczenie literackie

Jak wiadomo, Chekhov wyznał kiedyś, iż „nie raz obaj (reżyserzy jego sztuk) dokładnie przeczytali moją sztukę” (Bristow 1977, nawias dodany). Tak więc, piszący świadomie naruszają zasadę kooperacji Grice’a (1975) i jej maksymy. Zasada kooperacji stwierdza, że udział w rozmowie powinien być „taki, jak jest wymagany” (1975:45).

Od tej ogólnej zasady pochodzi maksyma ilości, jakości, relewancji i sposobu1 Baker (1996:238) podsumowuje, że „te maksymy nie są uniwersalne”, ale „interpretacja samej maksymy lub maksym może różnić się w zależności od społeczności językowej.” Uniwersalne może być „zjawisko implikatury”, które odnosi się bardziej do tego, „co mówiący ma na myśli lub sugeruje, niż do tego, co mówi”. (223)

Każdy język daje pierwszeństwo spójnemu środkowi wyrazu, którego używa się, aby przekazać znaczenia i wrażenia, które nie są wyrażone w tekście w sposób dosłowny. Te środki wyrazu niekoniecznie są takie same w obydwu językach: wyjściowym i docelowym.

Zadanie tłumacza jest w tym przypadku skomplikowane; najpierw musi on przeczytać i zrozumieć, o czym dosłownie mówi tekst wyjściowy, później wywnioskować, co zostało zasugerowane przez pewne wyrażenia lub środki stylistyczne – takie jak pytania dramatyczne, powtórzenia słów, szyk wyrazów w zdaniu... – aby rozpocząć nowy proces polegający głównie na przeniesieniu dosłownego, jak również sugerowanego znaczenia na język docelowy, używając środków typowych dla tego drugiego języka, a nie dla wyjściowego.

Robiąc to, tłumacz ma pozwolenie na przeredagowanie, dodawanie słów, ich opuszczanie, dodawanie przypisów lub słowa wstępnego bądź ujmowanie inaczej pewnych fragmentów, aby oddać sens, który autor tekstu wyjściowego chciał przekazać.

Grice (1975) wylicza kilka czynników wpływających na sukces lub porażkę w zrozumieniu implikatur. Te zawierają zasadę kooperacji – która jest równoznaczna z „hipotezą jasności” Blum- Kulki – i jej maksymy, kontekst, podstawy wiedzy, oraz ich dostępność dla piszącego i mówiącego.

Enkvist (1985) wyróżnia trzy poziomy interferencji, które pomagają zrozumieć komunikaty i osiągnąć udaną komunikację: poziom intertekstualny, który skupia się na tekście, poziom illokucyjny, który skupia się na sytuacji i poziom interakcyjny, skoncentrowany na ocenie odbiorcy2.

W poniższym fragmencie z tragedii Otello Szekspira3, Jago umyślnie narusza maksymy Grice’a, z pewnością maksymę relewancji, aby przekazać pewne implikatury. Otello rozpoznaje te naruszenia i próbuje zmusić Jago, by wypowiedział, co ma na myśli.

JAGO Z przeproszeniem, Łaskawy panie.    

OTELLO Mów, kochany Jago.

JAGO Czy Kasjo wiedział o twojej miłości,   Gdyś o małżonkę swoją się ubiegał?    

OTELLO Od pierwszej chwili do ostatniej, na co To zapytanie?  

JAGO Ot tak, przez ciekawość,  Nic złego zresztą.