Czytelnia / Tłumaczenia filmów

Tłumaczenie humoru w napisach do filmów
Katia Spanakaki

tłum. Joanna Kuczyńska

Źródło: http://www.greek-translations.co.uk

Humor to istotna część codziennej komunikacji, ważny składnik niezliczonych dzieł literackich i filmowych oraz ogólnie rozumianej sztuki. Jest on zakorzeniony w określonym kulturowym i językowym kontekście, lecz również stanowi niezbędny element komunikacji międzykulturowej i masowej rozrywki. Pracę tłumacza starającego się przełożyć humor utrudniają niejasne kulturowo elementy oraz właściwe dla języka środki wyrazu, a niektóre z nich w ogóle nie są przekładalne.

Humor w swej różnorodności zdaje się jednym z najbardziej oczywistych aspektów człowieczeństwa. Wielokrotnie próbowano zdefiniować istotę tego zjawiska, tak z socjologicznego, psychologicznego, jak i z językowego punktu widzenia. Pomimo że podchodzono do zagadnienia humoru pod różnym kątem, rzadko był on badany jako konkretny problem tłumaczeniowy. Humor cechują różnorodne poziomy zastosowania, które są częściowo uniwersalne, kulturowe i językowe, lub też zależne od jednostki. To właśnie poziom zastosowania sprawia, że komizm stanowi dla tłumacza problem. Niemniej jednak, w celu zachowania zrozumiałości problem ten, w taki czy inny sposób, musi zostać rozwiązany.

Dodatkowo humor jako codzienne zjawisko staje się coraz bardziej częścią kontekstu komunikacji międzykulturowej. Jest również motorem masowej rozrywki, jako że w dzisiejszych czasach telewizja oferuje ogromną różnorodność programów rozrywkowych, zarówno filmów pełnometrażowych, jak i seriali telewizyjnych, zazwyczaj produkcji anglo-amerykańskiej, w których humor jest głównym bądź pobocznym elementem. Tłumacze często stają przed zadaniem przetłumaczenia humoru na pozór nieprzekładalnego przy zachowaniu efektu wynikającego ze znaczenia, co niezmiennie jest sprawdzianem ich zdolności wprowadzania kreatywnych rozwiązań.

Definicje i teorie humoru

Bez względu na to, jak bardzo w życiu codziennym humor wydaje się zwyczajny i pospolity, jako pojęcie teoretyczne jest o wiele bardziej skomplikowany i nieokreślony. Niemniej jednak, nie powstrzymało to badaczy różnych dyscyplin, takich jak psychologia, socjologia, pedagogika oraz lingwistyka, przed badaniem istoty humoru, co często kończyło się „epistemologicznym dzieleniem włosa na czworo” ( Attardo, 1994:1). Problem towarzyszący definiowaniu humoru polegał na tym, że niektórzy badacze zwątpili, czy sformułowanie uniwersalnej definicji humoru jest możliwe (zob. Attardo, 1994:3). Co więcej, można powiedzieć, że jedna z trudności w zdefiniowaniu humoru wynika z faktu, iż terminologia wykorzystywana do jego określenia nie jest sprecyzowana. Wielu badaczy, takich jak Schmidt-Hidding (1963, zob. Attardo 1994:6-7), starało się wyjaśnić tę kwestię, proponując semantyczne mapy humoru, lecz z pewnością możliwe było sformułowanie innych, znacząco różnych definicji.

Nie ulega wątpliwości, że definicja humoru ostatecznie zależy od celu, w jakim został użyty. Jak wskazuje Attardo (1994:4), przykładowo w dziedzinie krytyki literackiej zachodzi potrzeba dokładnej kategoryzacji, podczas gdy lingwiści często dopuszczali szersze definicje, utrzymując, że cokolwiek, co wywołuje śmiech czy też wydaje się zabawne, jest humorem, np. humor może być wydedukowany z jego rezultatu.