Czytelnia / Teoria tłumaczenia

W swoim tłumaczeniu „Political Economy, for Use In Schools, and for Private Instruction” z roku 1868 (autor i rok powstania nieznany) użył m.in. terminu „ningen kousai” jako odpowiednika angielskiego słowa „society” (społeczeństwo). Znaczenie pojęcia „kousai” było raczej niejasne i nie wskazywało w oczywisty sposób na udział jednostki w społeczeństwie. Inne terminy, które wyrażały koncepcję związków międzyludzkich, takich jak klan, rodzina czy kraj, nie precyzują miejsca interakcji międzyludzkiej. Co więcej słowo „kousai”(stosunek, związek)oznacza związek ludzi jako niezależnych jednostek, a nie grupy.

W 1875 roku Nishimura Shigeki dokonał prezentacji Historii cywilizacji europejskiej Guizota, według której jednostka i społeczeństwo są dwoma podstawowymi elementami leżącymi u podstaw cywilizacji. W prezentacji tej autor przetłumaczył słowo społeczeństwo jako „nakama no kousai”, natomiast jednostkę jako „isshin no mimochi”. Ponieważ w języku angielskim słowo „cywilizacja”(civilization) pochodzi od przymiotnika „obywatelski”(civil), który z kolei wywodzi się z rzeczownika „miasto”(city), Nishimura przeciwstawia sobie mieszkańców miast, którzy posiadają określoną wiedzę i są prawi oraz mieszkańców wsi, którzy nie mają tych cech. Pojęcie jednostki w tym kontekście odnosi się jedynie do mieszkańców miast i ma w przeważającej części wymiar moralny. Fukuzawa Yukichi zdecydował się na użycie w swoim tłumaczeniu tekstu „The element of moral science”(Waylands 1863) już istniejącego słowa „hito”. Poniższy fragment oryginału posłuży jako przykład luki, którą tłumacze musieli wypełnić: „każda jednostka ludzka jest przez fakt stworzenia samodzielna, odrębna, przystosowana do samostanowienia, odpowiadająca przez Bogiem za sposób, w jaki wykorzystuje swoje zdolności. Każda jednostka posiada ciało” (Yanabu 1995:32). Przeciętny Japończyk nie stanowił sam o sobie i nie odpowiadał przed Bogiem, ale był rządzony przez liderów i odpowiadał przed przełożonymi.

 

Koncepcja osoby, która stoi przed Bogiem i jest odpowiedzialna za swoje czyny była kompletnie obca japońskim czytelnikom i przez to ich wyobrażenie jednostki wyrażone w formie „hito” lub „h’tori” było kompletnie różne od podejścia zachodniego. Tłumacze próbowali stworzyć nowe terminy, często niezrozumiałe, aby zasygnalizować czytelnikowi przepaść pomiędzy wyrażeniem oryginalnym a przetłumaczonym. Fukuzawa nie wprowadza nowych pojęć, a jedynie przedstawia już istniejące zwroty w nowych kontekstach. W utworze Gakumon no Susume (zaproszenie do nauki) autor omawia kwestię równości, wskazując, „że człowiek nie jest stworzony ponad ani poniżej innymi”(własne tłumaczenie autora). Autor używa słowa „hito” na określenie człowieka oraz słowa „ten” na określenie boskości. Koncepcja, że jednostki są równe przed Bogiem, tak nowa dla japońskiego społeczeństwa, odzwierciedla ogromną rolę, jaką zachodni sposób myślenia odegrał w epoce Meiji w Japonii.

6. Zrozumienie i akceptacja

Problemy akceptacji i zrozumienia były zawsze ze sobą powiązane. Jednakże zrozumienie nie gwarantuje akceptacji i, jak wskazuje Nida, nie jest jej warunkiem wstępnym. Ludziom bardziej atrakcyjny wydaje się obrządek religijny w języku łacińskim niż w ich języku ojczystym, gdyż brzmi on bardziej egzotycznie, a ponadto bardziej pociągające jest to, czego nie rozumiemy. Wytłumaczeniem tego zjawiska jest fakt, że „forma języka komunikuje wartości skojarzeniowe przewyższające brak treści, którą moglibyśmy pojąć”(Nida 1987:243). Przypadek słów „shakai” oraz „kojin” w epoce Meiji niczym się nie różni od powyższego przykładu. Zamiast mediować pomiędzy językiem wyjściowym a docelowym, tłumacze starali się dostosować język japoński do nowo wprowadzonych pojęć poprzez stwarzanie nowych, czasem nawet dziwnych słów. Część z tych terminów nie przyjęła się, a cześć została zaakceptowana, głównie ze względu na nacisk ze strony intelektualistów Meirokusha, którzy byli propagatorami modnych koncepcji i stanowili elitę kulturalną tamtych czasów. Fakt, iż słowa te różniły się od będących w powszechnym użyciu, np. podczas codziennych rozmów(przykład abstrakcyjnego słowa „shakai” i konkretnego „seken”)oraz dobieranie słów o wysokim stopniu abstrakcyjności świadczyły o wyrafinowaniu i kulturze.