Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Od czasu zakończenia ery szoguna Tokugawy i wraz z początkiem ery Meiji pojęcie jednostki tłumaczono często jako „h’tori”. Jednakże słowo to nie oddawało wszystkich znaczeń kryjących się za jego odpowiednikiem w tekście wyjściowym. W 1872 roku Nakamura Tadanao opublikował swoje tłumaczenie „On Liberty”(O wolności) J.S. Milla, które przeciwstawia sobie dwa fundamentalne pojęcia: społeczeństwa, które powinno mieć ograniczoną władzę nad jednostką oraz jednostki, która powinna cieszyć się suwerennością. Jednakże te dwa pojęcia w rozumieniu europejskim zdawały się być niejasne i trudne do zrozumienia dla japońskiego czytelnika. Nakamura w swoim tłumaczeniu zatytułowanym „Jiyuu no Ri” przeciwstawił dwa jeszcze bardziej wyraźne rodzaje rzeczywistości występujące w ówczesnym systemie feudalnym Japonii „seifu or nakama kaisho” (rząd) i „ikko jinmin” (jeden z ludzi) (Yanabu 1995:26). Wybór ten jest tym bardziej interesujący, że pojęcie społeczeństwa w ujęciu zachodnim nie istniało w japońskiej kulturze. Błędem byłoby sądzić, że pod koniec XIX wieku w Japonii nie istniało uformowane społeczeństwo. Słowo „seken” podobnie jak „han” (klan) czy „kazoku” (rodzina) były używane przez około tysiąc lat dla określenia związku międzyludzkiego. Słowo „seken” odzwierciedla konkretny aspekt tej relacji i pomimo że „seken” i „shakai” są podobnie definiowane, to pierwsze z nich jest rzadko używane w tłumaczeniach jako ekwiwalent słowa społeczeństwo(Yanabu 1995:19).

Słownik Kadokawa Kanji, wydanie drugie z 1983 roku, podaje następujące definicje słowa „seken”: 1. świat, ten świat, społeczeństwo; 2. zakres, stopień czyjegoś związku z innymi; ludzie wokół ciebie. Z kolei w słowniku japońsko-angielskim Nelsona (drugie wydanie z 1987) znaleźć można takie oto definicje: 1. świat, społeczeństwo, życie, ludzie, pogłoska, plotka. Łatwo zauważyć, że słowo „seken” odnosi się do świata w jego konkretnym, oczywistym wymiarze, natomiast „shakai” określa związek ludzki w sensie abstrakcyjnym. W powszechniejszym użyciu był termin „shakai”, gdyż jego abstrakcyjność nadawała wypowiedzi pewną subtelność. Stopniowo pod wpływem intelektualistów należących do kręgu Meirokusha termin ten zaczął być używany nie tylko w tłumaczeniach, ale również w pracach niektórych z nich. Nakamura Masanao, który w swoim tłumaczeniu J.S. Milla „On liberty”(O wolności)sięga po różne pojęcia społeczeństwa, w artykule opublikowanym w czasopiśmie Meiroku Zasshi (wydanie 16. 1874 rok) używa pojęcia „kaisha” w znaczeniu, które jest bliższe drugiej definicji społeczeństwa, czyli nie wyrażającej idei związku opartego jedynie na wspólnocie i przyjaźni, ale określającej związek jednostek oparty na wspólnych zainteresowaniach(Yanabu 1995:16). W końcu w publikacji „Gakumon no Susume” (Zaproszenie do nauki)z 1876 roku Fukuzawa Yukichi używa terminu „shakai no eiyo” w znaczeniu „uznanie społeczne, które można osiągnąć tylko dzięki nauce”. Jest to przeciwieństwo zaszczytu materialnego, którego wymogiem nie jest wiedza prawe zachowanie, ale akceptacja „seken”.

5. Od pionka do króla

Fukuzawa był świadomy wyższości władzy w społeczeństwie japońskim, szczególnie pod rządami szoguna Tokugawy. Podkreślał on, że historia, nauka i religia należały do rządzących, a poddani byli ignorowani i rzadko traktowani jako odrębne jednostki. W średniowiecznej Japonii pojęcie związku ludzi opartego na przyjaźni, więzach krwi, sąsiedztwa, wspólnych zainteresowań było definiowane przy użyciu takich słów, jak kuni(kraj, ziemia, królestwo, region, obszar), han(klan,lenno feudalne), które to określają raczej związki jednostek ludzkich niż same jednostki(Yanabu 1995:6). „Ja” istniało albo jako zbiór cnót, dopełnienie i harmonia pomiędzy człowiekiem, naturą a sztuką (Prince Genji in Genji Monogatari), albo w osobie samuraja, który porzuca swoje „ja”, aby doznać oświecenia i poświęca się szlachetnej śmierci za swojego pana.
Istnienie jednostki nie mogło wybiegać poza sztywną hierarchię zależności i co więcej, z prawnego punktu widzenia jednostka praktycznie nie istniała (Walker 1979:5-6). Fukuzawa Yukichi, którego prace miały na celu rozpowszechnianie idei równości, wolności jednostki i sukcesu, przyczynił się do w znacznym stopniu do rozwoju nowoczesnej myśli japońskiej dążącej do stworzenia nowego ekwiwalentu dla słowa „społeczeństwo”, który określałby w bardziej czytelny sposób pojęcie człowieka i interakcji międzyludzkiej.