Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Redagowanie objawia się na dwóch poziomach: po pierwsze należy sprawić, by pisarz brzmiał jak Turek, a po drugie nadać narracji ton swobodnej rozmowy. Nurullah Ataç, który także pracował dla biura, wskazuje istotne aspekty czynności translacyjnych pod wyżej wymienionymi warunkami. Można powiedzieć, że tłumacze z tego okresu pracowali pod presją, by wyprodukować teksty, które czerpałyby swój potencjał z możliwości i bogactwa języka tureckiego, i które przyczyniłby rozwoju tego języka.

Inny słynny tłumacz i jedna z wiodących postaci biura, Selahattin Eyüboğlu, w swym przekładzie Fables La Fointaine’a próbował bardzo skrupulatnie sprawić, by zwierzęta używały jak najlepszych, najtrafniejszych idiomów w języku tureckim. W rezultacie wyszukany, siedemnastowieczny, sądowy język francuski zmienił się w prosty, potoczysty i zrozumiały język turecki. Podobnie wiele tłumaczeń dzieł Szekspira, których autorem był Eyüboğlu, a w szczególności dialogi arystokracji zostały napisane prostym, pozostającym w tonie rozmowy językiem tureckim. Dla porównania chciałabym zestawić ze sobą dwa tłumaczenia Hamleta, jedno autorstwa André Gide, a drugie Selahattin Eyüboğlu:

Na samym początku tragedii, w akcie pierwszym, scenie pierwszej, podczas zmiany straży, Bernardo pyta Francisco: „ Czy miałeś spokojną wartę?” André Gide tłumaczy to pytanie na język francuski, nie podając dokładnego lub ekwiwalentnego tłumaczenia słów. Zamiast tego używa dwóch prostych pytań w języku francuskim: „Rien vu? Rien entendu?”. Podobnie postępuje Selahattin Eyübloğlu, który preferuje prosty, pozostający w tonie rozmowy język, tłumacząc pytanie jako: „Birşey olmadı ya nöbetinde?”, co oznacza: „ Mam nadzieję, że w czasie twojej warty nie wydarzyło się nic nadzwyczajnego”.

Kolejny przykład pochodzi z tej samej tragedii:

W akcie pierwszym, scenie trzeciej Ofelia mówi: „ Powinnam wyciągnąć wnioski z tej lekcji i zachować je/ By stały na straży mego serca”. Gide tłumaczy ten fragment: „Je resterai sensible a ta bonne leçon;/ Elle veillera sur mon coeur”, a Eyüboğlu używa w tłumaczeniu powszechnie używanego idiomu i zapisuje wszystko w jednej linijce: „Güzel öğütlerin kulağımda küpe olacak”, co oznacza w dosłownym tłumaczeniu „ twoja dobra rada jest jak kolczyki dla moich uszu” i używane jest w języku tureckim, gdy ktoś chce powiedzieć, że weźmie sobie do serca czyjąś radę i nigdy jej nie zapomni (Doğan 1978: 49-51).

Następny przykład tłumaczenia z tamtego okresu to artykuł profesor Ioanny Kuçuradi zatytułowany „Ocena tłumaczenia poezji i dzieł Homera na język turecki”. W tym artykule słynna turecka badaczka filozofii omawia kryteria tłumaczeniowe w czasach działalności biura, jak również dokonuje ewaluacji tłumaczeń Iliady i Odysei Homera na język turecki pod kątem reguł poetyckich i ideologicznych. Zadaniem tłumaczy było tworzyć takie przekłady, które odpowiadałyby dwu głównym celom tłumaczenia: po pierwsze tworzenie idei humanizmu w nowo powstającym społeczeństwie tureckim, po drugie zgodnie z celem biura tłumaczeniowego: wzbogacanie, udoskonalanie i podnoszenie poziomu języka tureckiego przy pomocy sposobów i swoich własnych źródeł. Z tej perspektywy Kuçuradi nawiązuje do Ahmet Cevat Emre, który przetłumaczył w roku 1941, 1942 i 1957 oba dzieła Homera, a którego zamiarem było odtworzenie dla czytelników tureckich epickiego świata Homera bez osobliwych nawiązań lub skojarzeń z tureckim światem epickim. To doprowadziło go do użycia w tłumaczeniu pewnych środków wyrazu stosowanych w Orhon Yazıtları (starych tureckich zapisach) (Kuçuradi 1978: 115-116).

5. Wnioski

Przekład przybiera formę redagowania tekstu wyjściowego w związku z poglądem, że społeczeństwo jest częścią systemu składającego się z kategorii i norm oddziałujących na proces tłumaczenia, którego intencją jest z kolei oddziaływanie na odbiorcę według ideologii i poetyki danego społeczeństwa. We wczesnych latach Republiki Tureckiej systematycznie i na szeroką skalę prowadzona była przez państwo  (przy wsparciu i  zgodnie z oczekiwaniami społeczeństwa) działalność translacyjna dostarczająca tłumaczenia postrzegane i wykonywane jako redagowanie, zajmujące ponadto główną pozycję w polisystemie literatury tureckiej. Celem było stworzenie literatury narodowej i promowanie modernizacji. Mamy nadzieję, że na przykładzie opisanego okresu historycznego w dziejach Turcji udało nam się wykazać rolę przekładu jako redagowania dla osiągnięcia powyższych celów.