Czytelnia / Teoria tłumaczenia

3a. Związek ideologii państwa z działalnością tłumaczeniową w młodej Republice Turcji - cywilizacja a tłumaczenie

Po okresie reformacji w cesarstwie Ottomana działalność tłumaczeniowa w Turcji stale się rozwijała. Teksty naukowe i religijne tłumaczono ze źródeł arabskich i perskich. Celem przekładu jest stworzenie atmosfery intelektualizmu i wymiany myśli artystycznej w celu zapewnienia transferu kulturowego pomiędzy narodami, mówiącymi odmiennymi językami. Jednak w Turcji nie udało się osiągnąć jedności. Nie udało się również skorzystać z osiągnięć cywilizacji antycznej i dziedzictwa kulturowego. Społeczeństwo ottomańskie pozostało obojętne zarówno na swoje własne narodowe wartości, jak i uniwersalne pojęcia kulturowe. Organizowane w wieku XVII czynności translacyjne, zainicjowane przez Ibrahima Pasha, ograniczały się jedynie do tłumaczenia Ayni Ikd ül Cüman, tłumaczenia Havandmir Habib üs- Siyer, jak również do przekładu Fizyki Arystotelesa na język turecki ottomański (Gürsel 1985: 320-3). Jednakże stworzenie Rady Translatorskiej oraz wybór tekstów do tłumaczenia nie tylko o tematyce kultury islamu, ale również tekstów zachodnich było istotnym znakiem podjęcia przez zamknięte społeczeństwo ottomańskie prób otworzenia się na nowe wpływy. Proces poszerzania horyzontów pociągnął za sobą konsekwencje ekonomiczne. Turcja musiała odtąd liczyć się z innymi krajami. Społeczeństwo ze swą strukturą kulturową nie pozwoliło na utworzenie klasy podobnej do zachodniej, a przez to niemożliwe było odrodzenie w jego własnym tempie. Dlatego też kilka czynności translacyjnych zostało zepchniętych na margines. Z drugiej jednak strony wiemy, że ruch humanistyczny będący podstawą zachodniej kultury ogłoszony został poprzez działania translacyjne. Stworzenie własnych wartości kulturowych i naukowych możliwe było dzięki zaczerpnięciu z przeszłości takich wartości, jak dziedzictwo cywilizacji starożytnych Greków i Rzymian. Dzięki tłumaczeniu możliwe stało się połączenie dziedzictwa przeszłości ze współczesnymi wartościami, co było kamieniem milowym dla kultury zachodniej w tworzeniu współczesnej cywilizacji ( Delisle i Woodsworth 1995: 67-101).

3b. Podejście młodej Republiki Turcji do przekładu w polisystemie literackim w latach 40.  XX wieku

Czynności translacyjne zwiększają swą częstotliwość w czasie trwania procesu społecznego polegającego na przeniesieniu z jednej struktury kulturowej na drugą, bardziej zaawansowaną, ponieważ warunki wstępne wymagane dla kulturowego klimatu korespondującego z nowymi strukturami społecznymi i ekonomicznymi społeczeństwa powstają wyłącznie poprzez tłumaczenie.

Itamar Even-Zohar, który wysunął teorię polisystemu literackiego, podkreśla zasadnicze znaczenie przekładu literatury w literackim polisystemie społeczeństwa. Zaspokaja on potrzeby młodej literatury, stosując nowy język w możliwie jak największej liczbie gatunków literackich, aby uczynić go bardziej funkcjonalnym i użytecznym dla nowo powstałej rzeszy odbiorców. Młoda, kształtująca się jeszcze literatura nie może zdominować wszystkich gatunków literackich, dopóki i nie wykształci się jej polisystem, nie skorzysta z doświadczenia innych rodzajów literatury, a przekład stanie się jedną z najważniejszych jej systemów (Eden-Zohar 1978: 117-128).

W latach 40. i 50. XX wieku w Turcji przekłady literatury stały się nie tylko źródłem literackiej inspiracji, ale były również rozpowszechniane na cały kraj, we wszystkich miastach, miasteczkach, wioskach, w bibliotekach publicznych, szkołach i miejskich instytucjach. Były nawet czytane przez samych mieszkańców (Özgü 1970: 176-183). Próby stworzenia renesansu kulturowego we wczesnych latach istnienia Republiki Turcji, gdy literatura narodowa po wiekach dominacji literatury cesarstwa Ottomańskiego była jeszcze słabo rozwinięta, zbiegły się w czasie z inicjatywami podejmowanymi w całym kraju, w kierunku westernizacji i modernizacji, które stały się polityką i ideologią państwową, co jedna z wiodących postaci na rynku tłumaczeniowym trafnie opisuje w przemówieniu poniżej:

Jesteśmy zarówno zwycięzcami jak i przegranymi(…) Ukształtowaliśmy tę ziemię[Anatolia], ona także nas ukształtowała. Z tego powodu możemy twierdzić, że cokolwiek żyło na tej ziemi w przeszłości lub żyje na niej teraz należy do nas. Historią naszego narodu jest historia Anatolii. Kiedyś byliśmy szamanami, później chrześcijanami, aż w końcu powróciliśmy do islamu. Nasz naród budował świątynie, kościoły i meczety. Zapełnialiśmy amfiteatry i zajazdy. Niezliczone ilości państw i cywilizacji rodziło się tutaj i ginęło. Mówiliśmy wieloma językami zanim zdecydowaliśmy się na język turecki…

(Sabahattin Eyüboğlu cytowane za Dino, 1978: 104)