Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Gruntowna analiza historii przekładu odkrywa wpływ, jaki wywierał on przez wieki na budowanie cywilizacji i ukazuje, jak przekład prowadził narody w stronę nowoczesności i adaptacji zachodniej kultury. W celu poparcia naszego sposobu postrzegania roli tłumaczenia posłużymy się konkretnym, najnowszym przykładem Turcji.

2b. Przekład jako forma redagowania tekstu wyjściowego

Przekład nigdy nie był pojedynczą czynnością. Tłumaczenie odbywa się zawsze w kontekście. Tekst powstaje z jednej historii i przekształcany jest w drugą. Tłumaczenie zawsze służyło konkretnemu celowi lub wielu celom jednocześnie i kształtowane było przez określone wpływy i powody. W tłumaczeniu wykorzystywana jest częściej znajomość rodzimej kultury, aniżeli obcej, dlatego tłumacze nie powinni czuć się sfrustrowani oczekiwaniami instytucji lub klientów indywidualnych. W swym intelektualnym aspekcie tłumaczenie jako sposób na ubogacenie własnej kultury, wybór tekstów do tłumaczenia jak również wytyczne i cele tłumaczenia są z góry określone. Z tego wynika, że tłumaczenie przyjmuje formę redagowania oryginalnego tekstu, ponieważ wykonywane jest pod określonym przymusem i dla szczególnych celów. Tekst wyjściowy wybierany jest dla odpowiednich funkcji, a wytyczne dotyczące danego tłumaczenia potrzebne są tłumaczowi lub inicjatorowi tłumaczenia, aby je zrealizować. W tej sytuacji najważniejszymi kwestiami dla tłumacza są: opracowanie tekstu dla osiągnięcia zamierzonego celu oraz wierność względem oryginału.

Większość projektów tłumaczeniowych inicjowana jest przez aspekty kultury krajowej, takie jak ideologia państwowa, klimat kulturalny, oczekiwania grupy docelowej, jak również przyczyny społeczne i ekonomiczne. Wyżej wymienione czynniki decydują o wyborze tekstu obcojęzycznego i o całym procesie tłumaczeniowym. Funkcją przekładu staje się opracowanie tekstu obcojęzycznego zgodnie z zasadami i źródłami kultury docelowej, które są zgodne z ogólnym systemem społecznym. Lawrence Venuti twierdzi, że w przypadkach, gdy na tłumaczenie wpływ ma państwo lub podobna instytucja, proces kształtowania tożsamości, zainicjowany przez tekst w języku docelowym, może wpływać na społeczne obyczaje, dostarczając informacji na temat tego, co jest prawdą, co jest złe, a co możliwe. W celu przybrania określonej roli w danej instytucji, tłumaczenia mogą tworzyć korpus językowy z określeniem ideologicznym.

Alvarez-Vidal twierdzi, że zbliżanie się do kultury docelowej, oznacza rozpoczęcie procesu tłumaczenia. Poprzez przekład można dostrzec wpływ, jaki jedna kultura może wywierać na drugą. Przekład nie jest produkcją ekwiwalentu tekstu oryginalnego, ale złożonym procesem opracowania oryginału z jednoczesnym uwzględnieniem ogólnych zasad panujących w danym języku i wzajemnego oddziaływania dwóch kultur na siebie (Alvarez-Vidal 1996: 1-7).

Pogląd głoszący, że tłumaczenie może być postrzegane w kategorii opracowania został ukształtowany przez André Lefevere, który pojmuje przekład jako działanie dokonywane pod wpływem konkretnych kategorii i norm, będących częścią składową systemów w społeczeństwie. Najważniejszymi z wyżej wymienionych systemów są mecenat, ideologia, poetyka i ‘wszechświat dyskursu’ ( Lefevere 1992a: 13) .

Theo Hermans w swoim dziele Przekład w Systemach pisze, że Lefevere pracował nad swym pomysłem systemów i ich opracowaniem przez okres 15 lat. Pomysł ten opiera się na stwierdzeniu, że społeczeństwo jest konglomeratem systemów. Jednym z nich jest literatura – system, który posiada podwójny mechanizm kontroli. Jeden mechanizm kieruje systemem od wewnątrz i określa jego relacje ze środowiskiem, w którym słowami kluczowymi są mecenat i ideologia. Inny mechanizm utrzymuje porządek w obrębie systemu literackiego, a słowami kluczowymi są tutaj: poetyka i redaktorzy. Mecenasi i eksperci literaccy, ideologia i poetyka sprawują kontrolę nad systemem literackim, a przez to nad produkcją i dystrybucją literatury. Z tego wynika, że nie tylko teksty literackie, ale i teksty redagowane wytwarzane są pod kontrolą wyżej wymienionych elementów i osób (Hermans 1999: 132).