Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Przekład i znaczenie

Magdy M Zaky

tłum. Michał Nycz

Źródło:

 

Ponieważ celem tłumaczenia jest przede wszystkim przekazanie znaczenia lub znaczeń danego dyskursu z jednego języka na drugi, a nie przeniesienie słów i struktur gramatycznych, spójrzmy na najważniejsze z najnowszych zmian w semantyce, czyli nauce badającej znaczenie. Interesować nas będzie zmiana z nacisku na znaczenie referencjalne czy słownikowe, w kierunku znaczenia kontekstowego i pragmatycznego. Ta zmiana to duży postęp, w szczególności w odniesieniu do tłumaczenia i opartego na rejestrze, komunikatywnego podejścia do przekładu.

Znaczenie danego słowa (grupy słów) najlepiej rozumieć jako wkład, jaki to słowo (ta fraza) wnosi do znaczenia lub funkcji zdania (wypowiedzi), w której występuje. Znaczenie danego słowa nie jest określone tylko przez zewnętrzny obiekt czy ideę, do której ma się odwoływać, lecz także przez użycie tego słowa (frazy) w konkretny sposób, w danym kontekście, dla danego efektu.

Pierwszy typ znaczenia, to jest znaczenie referencji, to tak zwane „znaczenie referencjalne” bądź też „leksykalne”, „konceptualne” lub „denotatywne”. Czasem określa się je jako sygnifikację danej jednostki leksykalnej.

Istnieje różnica między znaczeniem pojęciowym z jednej strony a konotacyjnym, stylistycznym, afektywnym, powiązanym i kolokatywnym z drugiej. Z tego względu ostatnie pięć można sklasyfikować w jednej ogólnej kategorii znaczenia skojarzonego. Istnieje jasna różnica pomiędzy logicznym znaczeniem lub leksykalną referencją danego słowa a typami znaczenia skojarzonego.

To rozróżnienie w semantyce pomiędzy leksykalnym a skojarzonym, przypomina o różnicy pomiędzy podejściem komunikatywnym a semantycznym w literaturze dotyczącej tłumaczenia. Powodem tego rozróżnienia jest fakt, że konceptualne znaczenie słowa widzimy w izolacji od innych elementów kontekstu lingwistycznego czy nawet nielingwistycznego.

Tymczasem pozostałe typy znaczeń (teoretyczne i skojarzone), są ogólnie mówiąc, „dostępne” jedynie w kontekście danej wypowiedzi. Dlatego jest to ważne dla teorii tłumaczenia. Zwykle łatwiej znaleźć konceptualne lub logiczne znaczenie danego słowa, ale ten typ nie zawsze pomaga w tłumaczeniu. Jednak gdy tłumaczymy między różnymi językami, których nie łączy wspólna kultura, np. angielskim i arabskim, często trudno odszukać nawet odpowiednik leksykalny danego słowa.

Nie powinniśmy się skupiać na uciążliwym i często niepotrzebnym poszukiwaniu odpowiednika leksykalnego. Bywa, że nawet łatwo odnajdywane odpowiedniki nie pomagają w tłumaczeniu.

Rozróżnienie pomiędzy referencjalnym lub leksykalnym znaczeniem słowa a znaczeniem, jakie otrzymuje lub jakim emanuje w danym kontekście.