Czytelnia / Teoria tłumaczenia

W sensie opisowym „reguła” odnosi się do zaobserwowanej regularności („X jest tym, co normalnie się zdarza/ Z reguły X się wydarza”; por. francuskie epistemiczne użycie „il est de règle que + tryb oznajmujący). A w sensie normatywnym, odnosi się ona do normy, którą trzeba przestrzegać („ Musisz zrobić X./Zasada mówi, aby zrobić X”; por. francuskie deontologiczne użycie „il est de règle que + tryb łączący).

Te dwa rodzaje łączą się ze sobą („X jest tym, co normalnie się zdarza, więc musisz zrobić X”). Jednak nie każda opisowa reguła/norma/prawo może być powiązana z odpowiednikiem normatywnym (prawo Archimedesa jest opisowe; fizycy nie nakazują cząsteczkom postępować zgodnie z prawami je opisującymi itd.). Tu rodzi się pytanie, na które odpowiedź pojawi się w dalszej części, o związek pomiędzy strategiami opisowymi i normatywnymi.

Zarówno opisowe, jak i normatywne strategie, zakładając, że koncentrują się na rozwiązaniu problemów tłumaczeniowych, są z natury teleologiczne.

Strategie, w odróżnieniu od metod, nie są widoczne bezpośrednio jako część rezultatu tłumaczenia. Należą w zasadzie do trzech kategorii: mogą być świadome, potencjalnie świadome (np. możliwe jest instynktowne zautomatyzowane postępowanie tłumacza dokonane drogą introspekcji, jeśli zajdzie taka potrzeba) lub całkowicie podświadome (np. w przypadku niepożądanych strategii, jak te typowe dla neologizmów tłumaczeniowych).3 Gdy tłumacz nie korzysta świadomie ze strategii, ich użycie musi być wydedukowane na podstawie dostępnych materiałów.

Studia tłumaczeniowe jako dyscyplina obejmują zakres od dziedzin niestosowanych do stosowanych. Na poziomie niestosowanym zajmujemy się opisem, wyjaśnianiem i przewidywaniem zjawiska i dlatego strategie tłumaczeniowe należące do tego poziomu pełnią rolę opisową, wyjaśniającą i zajmują się przewidywaniem. Strategie te przyczyniają się do zwiększenia naszego zrozumienia i pogłębienia wiedzy na temat tłumaczenia jako czynności. Muszą one być opisowo i wyjaśniająco adekwatne, wiarygodne, falsyfikowalne, oszczędne (wyjaśniać możliwie największą ilość zjawisk za pomocą jak najmniejszej liczby faktów) itd. oraz powinny być prawdopodobne.

Sformułowanie strategii jest uwarunkowane ich funkcją, a wysoko abstrakcyjny i złożony aparat pojęciowy będzie całkowicie odpowiedni, jeśli udowodni się, że osiągnął prawidłowy poziom adekwatności.

Z drugiej strony, stosowane ST dążą do tego, aby stworzyć strategie, które pomagałyby tłumaczom w pracy, a także stanowiłyby podstawę oceny jakości i rozwijających się umiejętności tłumaczenia. Takie strategie będą z natury raczej normatywne niż opisowe i wyjaśniające (nawet jeśli posiadają aspekt wyjaśniający, ich funkcja jest inna); są narzędziami wykorzystywanymi do podejmowania decyzji w oparciu o wybór oraz wnoszą wkład do specjalistycznej wiedzy tłumaczeniowej.

Zanim przynajmniej niektóre z nich zostaną przyswojone i stosowane instynktownie przez tłumacza, są zazwyczaj prawdopodobne i wyuczone. W tym sensie strategie te stają się podobne do reguł gramatycznych, które osoby uczące się języka obcego muszą zapamiętać, przyswoić i stosować. To podobieństwo może pomóc w wyjaśnieniu natury kryteriów, które muszą być spełnione, aby normatywna strategia tłumaczeniowa mogła być używana.

Ellis (2002, s.28), aby odpowiedzieć na pytanie, „Jakie kryteria wpływają na poziom trudności, które uczący się mogą napotkać w trakcie przyswajania gramatycznych aspektów języka?”, proponuje 6 następujących kryteriów (przedstawione poniżej bez ilustrujących przykładów):