Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Znając różnicę pomiędzy tłumaczeniem dosłownym i niedosłownym, oczywistym jest, że transfer kulturowy jest możliwy tylko w przypadku tłumaczenia dosłownego. Aspekty kulturowe zostają przekazane z języka źródłowego (L1) do języka docelowego (L2) jako “Verfremdung”. W przypadku tłumaczenia niedosłownego transfer kulturowy zostaje zastąpiony “improwizacją kulturową”. Mówiąc o “kodzie kulturowym” musimy ustalić co rozumiemy pod pojęciem kultury. Czy sięgając pamięcią do powszechnie znanej postmodernistycznej krytyki na temat kultury jako niepodważalnej idealizacji lub jako przestarzałego stanu państwa z dziewiętnastego wieku, można jeszcze dzisiaj powiedzieć, że “kultura” jest językiem społeczeństwa? Czy kultura nowoczesnych społeczeństw jawi się jako jednostka skomplikowana, problematyczna oraz metodologicznie i konceptualnie bezużyteczna? Czy w związku z powyższym nie powinniśmy przyjąć argumentacji Hollidaya (1999), który chciał zastąpić pojęcie “kultura” terminem “coś zbytecznego” lub “małą kulturą”. Oczywistym jest, że nie istnieje trwała grupa społeczna nie podlegająca innym osobom, zewnętrznym wpływom czy idiosynkrazjom. Co więcej, blędne jest twierdzenie, że istnieje monolistyczna kultura, której odmienność podlega idealizacji. Niemniej jednak współczesna relatywizacja nie przyniosła jak dotychczas logicznego wytłumaczenia. Zaniechanie badań związanych z kulturą nie powstrzymało badaczy przed przedstawianiem kultur jako środków wyrazu pozwalających zrozumieć pojawiające się zachowania. Poza tym nie wolno nam zlekceważyć sygnałów ze strony “zwykłych” członków społeczności komunikacyjnej, którzy postrzegają innych członków grupy kulturowej jako zachowujących się “odmiennie” w danej sytuacji życiowej.

2.4. Różne typy i wersje tłumaczenia

W krytyce tłumaczenia poza tłumaczeniem niedosłownym i dosłownym, występuje jeszcze rozróżnienie teoretyczne pomiędzy tłumaczeniem a wersją. W świetle bezkrytycznego postrzegania nieekwiwalentnych “wersji tekstów” jako tłumaczenia - nawet jeśli tekst docelowy ma zupełnie inną funkcję niż tekst źródłowy takie rozróżnienie jest niezmiernie ważne. Wersja tekstu powstaje na skutek ustawicznego odbiegania od tekstu źródłowego, czy też na ponownej ocenie tekstu. Wersje mogą stać się tekstem wyjściowym, w szczególności gdy pod uwagę brane są tylko intencje klientów czy wymogi danego produktu tekstowego. Odnosi się to do tekstów praktycznych lub tłumaczenia technicznego, w których znacznie bardziej liczy się zaspokojenie wymogów klientów niż ekwiwalencja (tłumaczenia niedosłowne, które są funkcjonalnie ekwiwalentne mogą przypominać nowe wersje). Pewnym jest, że nie przetrwałyby, jeśli nie byłoby tekstu wyjściowego. Nieważne są wybrane przez tłumacza odpowiedniki w obrębie słowa, grupy czy poziomów zdań (to znaczy poniżej poziomów tekstu i dyskursu). W przypadku tłumaczenia niedosłownego działania tłumacza są podrzędne w stosunku do powstałych odpowiedników. Każdy na inny sposób przyczynia się do całościowej ekwiwalencji funkcjonalnej tłumaczenia i tekstu wyjściowego.

Dzięki temu tłumaczenie jest tłumaczeniem wiarygodnym. Dzieje się tak tylko wtedy, gdy jako cel tłumaczenia obieramy stworzenie “produktów nowych” czyli wersji. Wersje dosłowne powstają w dwojaki sposób. Po pierwsze, jeśli specjalna funkcja tekstu jest przekazana w sposób dosłowny w danym tekście - na przykład w celu zyskania uznania pewnej grupy odbiorców, tak jak dzieje się to w przypadku dzieci lub odbiorców, dla których dany język nie jest językiem rodowym. W takich przypadkach dochodzi do licznych zmian, ulepszeń, uproszczeń czy innych operacji w tekście źródłowym czy też popularyzacji pewnych dzieł. Po drugie, dzieje się tak, gdy “tłumaczenie” powstało w specjalnym celu, na przykład międzyjęzykowych wersji, resume czy strzeszczeń.

Wersja niedosłowna powstaje wtedy, gdy podczas przekładu danego tekstu tłumacz, chcąc zachować funkcje tekstu źródłowego, posługuje się kodem kulturowym. Nie chciałabym sugerować, iż omawiając różne typy tłumaczenia i wersje, dany tekst może być przetłumaczony tylko na jeden właściwy sposób. Dla przykładu, nie należy upierać się przy stwierdzeniu, że dany tekst musi być przetłumaczony w sposób niedosłowny lub dosłowny, ponieważ dowolny tekst może być przetłumaczony w sposób dosłowny, jeśli jest taka potrzeba. Oznacza to, że każdy tekst “jest wartością” samą w sobie.