Czytelnia / Teoria tłumaczenia

2.2. Rodzaje tłumaczenia: tłumaczenie dosłowne i niedosłowne  

Podział na “tłumaczenie dosłowne” i “tłumaczenie niedosłowne” sięga do słynnego podziału Friedricha Schleiermacher’a na “verfremdende” i “einburgernde Ubersetzungen”, którym przypisywano wiele innych określeń. Tłumaczenie dosłowne i niedosłowne różni się od innych rodzajów przekładu i koncepcji tym, że jest wcielone do koherentnej krytyki tłumaczenia, która w logiczny sposób przedstawia pochodzenie i funkcję tłumaczenia dosłownego i niedosłownego. Tłumaczenie polega na przełożeniu danego tekstu w czasie i przestrzeni gdyż teksty przetłumaczone zmieniają swoją strukturę i świat dyskursu. “Struktura” jest pojęciem psychologicznym i  przedłużeniem kontekstu w znaczeniu “społecznym”, określającym zbiór wiadomości lub zrozumiałych działań. Struktura funkcjonuje często nieświadomie, jako przykładowa zasada; to znaczy informacja, która definiuje strukturę przedstawia odbiorcy instrukcje potrzebne do prawidłowego zrozumienia informacji. Podobnie jest z pojęciem “świata dyskursu”, które odnosi się do nadrzędnej struktury interpretacji sensu. Stosując pojęcia struktury i świata dyskursu w odniesieniu do tłumaczenia dosłownego i niedosłownego, można wywnioskować, że tłumaczenie dosłowne jest zakorzenione w nowym akcie mowy, który nadaje nową strukturę.

Tłumaczenie dosłowne jest przykładem “wzmianki językowej” (w przeciwieństwie do “użycia języka”). Porównując “tłumaczenie dosłowne” z czteropoziomowym modelem analitycznym (Funkcja-Gatunek-Styl-Język/Tekst), można stwierdzić, że tekst wyjściowy i jego dosłowne tłumaczenie będą równoznaczne na poziomie Języka/Tekstu, Stylu jak również Gatunku. Różnice wystąpią na poziomie indywidualnej funkcji tekstu i ekwiwalencji funkcjonalnej, czyli dostępu do funkcji tekstu wyjściowego w świecie dyskursu, lub w strukturze. Ponieważ  taki dostęp jest możliwy tylko w innym języku i ma miejsce w środowisku językowym i kulturowym języka wyjściowego, należy zmienić świat dyskursu i strukturę. Innymi słowy, tłumaczenie ma inną strukturę i świat dyskursu, co nadaje podrzędną wartość ekwiwalencji funkcjonalnej. Przyjmując, że taki rodzaj równoznaczności może zaistnieć tylko poprzez ekwiwalencję na poziomach Język/Tekst, Styl i Gatunek, struktura tekstu wyjściowego i świat dyskursu muszą być jednocześnie aktywowane. Najlepiej, gdy rodowici użytkownicy języka będą mogli “usłyszeć” tekst takim, jakim jest. Należy zapoznać użytkowników z oryginalną funkcję tekstową, aczkolwiek z zachowaniem dystansu. W przypadku tłumaczenia dosłownego dzieło tłumacza jest ważne i widoczne. Zadaniem tłumacza jest przedstawić odbiorcom docelowym, tekst źródłowy i wpływ kulturowy tekstu na rodowitych użytkowników. Tłumacz powinien pozwolić użytkownikom docelowym obserwować i ewentualnie “obiektywnie” ocenić tekst. W przypadku tłumaczenia niedosłownego, które jest przykładem “użycia języka”, zadaniem tłumacza jest ekwiwalentne odtworzenie tekstu. W konsekwencji funkcją tłumaczenia niedosłownego jest przygotowanie tekstu docelowego według struktury i świata dyskursu języka źródłowego.

Tłumaczenie niedosłowne polega na oddaniu dokładnej struktury tekstu docelowego bez próby nawiązywania do świata dyskursu języka źródłowego. Z punktu widzenia psycholingwistyki tłumaczenie niedosłowne jest mniej złożone ale bardziej zwodnicze niż tłumaczenie dosłowne. Istotne jest, aby tłumacząc niedosłownie, zachować ekwiwalencję funkcjonalną tekstu, co oznacza, że tekst źródłowy może ulec manipulacji na poziomie Języka/Tekstu i Stylu poprzez użycie “kodu kulturowego”. W rezultacie otrzymany tekst przekładu może być daleki od tekstu wyjściowego. Tekst źródłowy i tłumaczenie niedosłowne nie muszą być ekwiwalentne na poziomie Języka/Teksu i Stylu ale muszą być zgodne na poziomie Gatunku i indywidualnej funkcji tekstu.