Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Metody lingwistyczne podkreślają istotną zależność pomiędzy tekstem źródłowym a docelowym. Zróżnicowane są jednak pod względem poszczególnych procedur analizy i oceny. Ponieważ język przekładu i rzeczywistość nadają sens i decydują o tłumaczeniu, najwięcej nadziei rokują metody, które podkreślają współzależność kontekstu i samego tekstu. Taki właśnie pogląd na temat tłumaczenia określa przyjęty przeze mnie model oceny funkcjonalno-pragmatycznej odkrytej po raz pierwszy 25 lat temu (House, 1981 i 1997).

2. Pragmatyczno-funkcjonalny model oceny tłumaczenia

2.1. Struktura analityczna analizowania i porównywanie tekstów źródłowych i docelowych


Model oceny (House, 1997) opiera się nie tylko na systemowo-funkcjonalnej teorii Hallidayan ale nawiązuje także do eklektycznych idei szkoły w Pradze, teorii aktu mowy, pragmatyzmu, analizy dyskursu i różnic pomiędzy językiem mówionym a pisanym. Analizuje i przedstawia tekst źródłowy i docelowy na trzech różnych poziomach: języka/tekstu, stylu (pole semantyczne, tryb i wymowa) i rodzaju. Fundamentalnym pojęciem modelu jest “ekwiwalencja tłumaczenia” – pojęcie odzwierciedlające konwencjonalne zapatrywanie się „typowy przekład”, oznacza to, że tylko osoba niewykwalifikowana myśli o przekładzie jako tekście, który jest “przedstawieniem” lub “reprodukcją” innego tekstu, gdzie reprodukcja nadaje tekstowi równoznaczną wartość z tekstem wyjściowym. (Wnioski te wyciągnęłam z nieoficjalnej rozmowy badawczej, przeprowadzonej z trzydziestoma rodowitymi Niemcami pracującymi w obsłudze technicznej jak również z studentami Wydziału Medycznego i Ekonomicznego z Uniwersytetu w Hamburgu).

Rola “ekwiwalencji” tłumaczonych tekstów jest fundamentalnym kryterium oceny jakości tłumaczenia. Starając się udowodnić słuszność “językoznawstwa w teorii tłumaczenia”, Ivir doskonale przedstawia nieodłączną względność ekwiwalencji: “Ekwiwalencja jest pojęciem względnym a nie absolutnym. Wyłania się z kontekstu sytuacji określanego jako wzajemną zależność wielu różnych czynników. Ekwiwalencja nie występuje poza kontekstem, a w szczególności nie jest rozumiana jako wynik przekształcenia języka wyjściowego (L1) w język docelowy (L2).” (1996:155) Oczywistym jest, że ekwiwalencja nie może być powiązana tylko z formalnymi, składniowymi i leksykalnymi podobieństwami, ponieważ jakiekolwiek dwa wyrazy w różnych językach obcych mają nieskończenie wiele znaczeń i dzielą rzeczywistość na wiele różnych sposobów. Co więcej, użycie języka notoryczne koliduje na wielu poziomach.

Funkcjonalna i pragmatyczna ekwiwalencja, pojęcie od wielu lat akceptowane w lingwistyce kontrastywnej, jest rodzajem ekwiwalencji, która właściwie opisuje relacje pomiędzy tekstem wyjściowym i docelowym. Ten rodzaj ekwiwalencji, stosowany również w modelu funkcjonalno-pragmatycznym i propagowany przez House (1997), odnosi się do zachowania “sensu” w obu językach i kulturach. W tłumaczeniu wyróżniamy trzy rodzaje “znaczenia”: semantyczne, pragmatyczne i tekstowe. Tłumaczenie postrzegane jest jako przedstawienie L1 zgodnie z semantycznymi i pragmatycznymi zasadami L2. Pierwszym wymogiem jaki musi spełniać tłumaczenie jest ekwiwalencja funkcji tekstu wyjściowego do tekstu źródłowego, składająca się z funkcjonalnego czynnika wyobrażeniowego, interpersonalnego i rozumiana jako podanie i zastosowanie tekstu w kontekście.

Oznacza to, że tekstu i kontekstu nie należy postrzegać jako niezależne jednostki, lecz jako kontekst, w którym dany tekst jest przybliżony poprzez, z jednej strony, systemową relację środowiska a, z drugiej strony, funkcjonalną strukturę języka. Tekst powinien odnosić się do sytuacji, której dotyczy. Tak szerokie pojęcie jakim jest “kontekst” powinno zostać dokładnie przeanalizowne. Należy zwrócić uwagę na “sytuacyjne wymiary” czyli pole semantyczne, tryb i wymowę. Pole semantyczne ukazuje społeczną działalność, zakres tematyczny lub główny temat, włączając rozróżnienie stopni uogólniania, szczegółowości czy “rozdrobnienia” pojęć językowych w związku z wyjaśnieniami specjalistycznymi, ogólnymi i popularnymi.