Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Nie jest natomiast oczywiste jak dokładnie należy ocenić (rzeczywistą) ekwiwalencję i adekwatność tłumaczenia, co więcej, jak dokładnie ocenić językową realizację teorii “Skopos”. Co ważniejsze, wynika to samoczynnie z istotnej roli przypisanej “celowi” tłumaczenia, co oznacza, że tekst źródłowy jest zredukowany do zwykłego “przekazu informacji”, gdzie słowo “przekaz” automatycznie oznacza, że “informacje” te mogą  zostać swobodnie zaakceptowane lub odrzucone w dowolny sposób przez tłumacza. Jednak przyjmując, że przekład jest jednocześnie powiązany z tekstem źródłowym, założeniami i zasadami warunkującymi jego odbiór w nowym środowisku, nie można powiedzieć, że teoria “Skopos” jest odpowiednia w przypadku oceny jakości dwukierunkowego tłumaczenia.

1.3. Metody opierające się na tekście i dyskursie


1.3.1. Metody odwołujące się do literatury: opisowe badania tłumaczenia

Niniejsza metoda ukierunkowana jest bezpośrednio na tekst przekładu. Głównymi wyznacznikami oceny tłumaczenia są formy i funkcje tekstu w obrębie danej kultury i literatury (patrz Toury, 1995). Tekst wyjściowy ma wartość podrzędną. Celem jest bycie “wiarygodnym przekładem” – retrospekcja od tłumaczenia do oryginału. Najistotniejsze jest to, aby w “neutralny” sposób przedstawić  charakterystyczne cechy tekstu, widziane oczami rodowitych użytkowników, na podstawie podobnych tekstów o tym samym gatunku literackim. Oceniając tekst, który nie jest  “niezależnym” i “nowym” produktem tylko jednej kultury, nie należy formułować pytań dlaczego przekład jako przekład jest taki a nie inny. W ocenie tłumaczenia niezmiernie ważna jest solidna opisowo-empiryczna praca, kontekst odbioru sytuacji na poziomie mikro oraz całościowy odbiór kultury na poziomie makro. Ponadto ważny jest odbiór tekstu zarówno z  “obserwacyjnego” (czasowego, diachronicznego) i systemowego (synchronicznego) punktu widzenia (biorąc pod uwagę polisystemowe relacje tekstów do jakich dany przekład nawiązuje w obrębie kultury). Metoda nie ukazuje jednak kryteriów oceny zalet i wad poszczególnych “przypadków”. Innymi słowy, kiedy tekst jest przekładem? Jakie są kryteria oceny dobrych i złych stron danego “tłumaczenia”?

1.3.2. Myślenie postmodernistyczne i dekonstrukcyjne

Badacze zajmujący się tą metodą (patrz Venuti, 1995) próbują w krytyczny sposób spojrzeć na  praktyki tłumaczenia z psychologiczno-filozoficznego i społeczno-politycznego punktu widzenia, aby ujawnić niewłaściwe relacje, które mogą  zniekształcić przekład. W apelu na tworzenie  “zauważalnych” przekładów (skierowanym w szczególności do tłumaczy czyli ich twórców) i ujawnianiu ideologicznych i instytucjonalnych manipulacji, zwolennicy tej metody mają na celu tworzenie poprawnych politycznie (“trafnych”) stwierdzeń na temat relacji pomiędzy cechami tekstu źródłowego i docelowego. Wybierając tekst do tłumaczenia i dostosowując strategie do ponownej analizy, należy kierować się ukrytymi siłami, które warunkują proces wyboru tego, co zostanie przetłumaczone na pierwszym miejscu i procedurach wyłaniających się z korelacji pomiędzy tekstami źródłowymi, które są specyficzne pod względem zainteresowań osób indywidualnych i grup “mających władzę”. Jest to ważne przedsięwzięcie, szczególnie wtedy, gdy chcemy ukazać jak istotny wpływ poprzez swoje dzieła mają tłumacze na odbiór narodowej literatury i jej kanonu. Co więcej, w ocenie przekładu niezmiernie interesującą jest postkolonialna (Robinson, 1997) albo feministyczna teoria (Flotow, 1997). Jak można odróżnić prawdziwy przekład od tekstu, który powstał na wskutek operacji tekstowej niewspółmiernej z tekstem źródłowym, jeśli analiza porównawcza oryginału i tłumaczenia skupia się przede wszystkim na zmianach i wypaczeniach wynikających z manipulacji dyktowanych ideologią i zamiarach mających pierwszeństwo nad środkami tekstowymi?

1.3.3. Metoda oparta na językoznawstwie

Pionierskim dziełem oceny tłumaczenia są programowe sugestie twórców takich jak Catford (1965), Reiss (1971), Wilss (1974), Koller (1979), jak również badaczy zajmujących się tłumaczeniem ze szkoły w Leipzig. Dzieła te nie prezentują jednak szczególnych metod oceny tłumaczenia w przeciwieństwie do tekstów o tematyce językowej napisanych przez takich twórców jak Baker (1992), Doherty (1993), Hatim i Mason (1997), Hickey (1998), Gerzymisch-Arbogast i Muderbasch (1998) i Steiner (1998). W powyższych pracach nie została poruszona ocena jakości tłumaczenia, poszerzony został natomiast zakres badań przekładu o językoznawstwo, pragmatyzm, socjolingwistykę, stylistykę i analizę dyskursu.