Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Krytyk tłumaczenia musi się najpierw skupiać na makroanalitycznych a następnie na mikroanalitycznych treściach. Zaczynając od ideologii, funkcji, gatunku i stylu tekstu, a kończąc na komunikacyjnym znaczeniu poszczególnych jednostek językowych. Przyjmując taki punkt widzenia, odpowiedzialny krytyk tłumaczenia będzie dążył do osiągnięcia jak najbardziej prawdopodobnej rekonstrukcji treści podjętych przez tłumacza i - biorąc pod uwagę sposób w jaki dany tłumacz przetłumaczył tekst - będzie się starał jak najbardziej obiektywnie ocenić dane dzieło. Mimo że jest to niezwykle złożone przedsięwzięcie, które ostatecznie przynosi jedynie przybliżony rezultat, jego użyteczność nie budzi wątpliwości. Zadaniem krytyka tłumaczenia jest ustalenie, jeśli jest to możliwe osobno w każdym przypadku, gdzie dokładnie, z jakimi konsekwencjami i z jakich przyczyn występują podobieństwa między przetłumaczonymi tekstami a ich “tekstami wyjściowymi”. Jeżeli jest to celem krytyka, to ocena przekładu nie będzie opierać się na normatywnych, apodyktycznych i globalnych ocenach “dobrego” i “złego” tłumaczenia, które mogą nie zostać potwierdzone. W dziedzinie krytyki tłumaczenia często zdarza się, że różnica pomiędzy analizą językową a odbiorem jest lekceważona. Prawdą jest, że zarówno element językowy jak i krytyka są implicytne w ocenie tłumaczenia, dlatego nie należy łączyć tych elementów. Odradzałabym również stosowanie osobno wartościującego elementu.

Ocena tłumaczenia, podobnie jak język, ma dwie podstawowe funkcje: ideologiczną i interpersonalną. Każda z nich ma swój odpowiednik w przypadku dwóch różnych kroków metodycznych. Pierwszy z nich, moim zdaniem pierwszorzędny, odnosi się do analizy językowo-tekstowej, opisu, wyjaśnienia i porównania. Opiera się na badaniu empirycznym i szerokiej wiedzy na temat struktur językowych i norm użycia języka. Drugi krok związany jest z cennymi osądami, społecznych, interpersonalnych i etnicznych pytań na temat społeczno-politycznego i społeczno-psychologicznego związku, stanowiska ideologicznego i osobistej perswazji. Obie funkcje są współzależne. Innymi słowy łatwiej jest osądzać niż zrozumieć. Co więcej, w krytyce tłumaczenia należy wyjaśnić powody, które są podstawą naszych osądów, opierając je na teorii i na uzgodnionej i potwierdzonej gamie procedur. Szczegółowa analiza “form językowych” i “funkcji językowych” w porównaniu z tekstem wyjściowym jest fundamentem opisowym na podstawie którego można stwierdzić, czy i w jakim stopniu dany przekład może być zaprezentowany jako bardziej (lub mniej) adekwatny. Oznacza to, że każdy tłumacz podchodzi do danego tłumaczenia w subiektywny sposób. Takie rozpoznanie nie jest sprzeczne z obiektywną oceną tłumaczenia. Rozróżnienie pomiędzy empirycznie warunkowanym opisem językowym a społecznymi pobudkami wpływającymi na ocenę tłumaczenia, które starałam się przedstawić w niniejszym tekście, może stać się kolejnym krokiem w kierunku rozszyfrowywania zawiłości tłumaczenia.

BIBLIOGRAFIA

Baker, M. (1992): In Other Words. A Coursebook on Translation, London, Routledge.
Biber, D. (1988): Variation Across Speech and Writing, Cambridge, Cambridge University Press.
Bühler, A. (1998): “Vier Vorurteile über Hermeneutik — Eine Polemik,” Hermeneutik und
Naturalismus (B. Kanitschneider und F. J. Wetz, eds), Tübingen, Mohr Siebeck, S. 83-97.
Catford, J. (1965): A Linguistic Theory of Translation, Oxford, Oxford University Press.
Doherty, M. (1993): “Parametrisierte Perspektive", Zeitschrift für Sprachwisssenschaft, 12, S. 3-38.
Flotow, L. von (1997): Translation and Gender, Manchester, St. Jerome.
Gerzymisch-Arbogast, H. und K. Mudersbach (1998): Methoden des wissenschaftlichen Übersetzens, Tübingen, Francke.