Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Perspektywy historyczne analizy tekstu

Głównym problemem lingwistów jest kwestia zidentyfikowania oraz przejrzystego zobrazowania sposobu komunikowania się społeczeństwa, a w szczególności ukazania, jak nadawcy konstruują wiadomość lingwistyczną dla odbiorców, a ci, z kolei, rozpracowują tę wiadomość, aby ją przetłumaczyć i zrozumieć.

W lingwistyce rozwinęły się zatem dwa sposoby podejścia do przesyłu i odbioru wypowiedzi ustnych i innych wiadomości. Pierwszy to „analiza dyskursu”, która koncentruje się w większej mierze na strukturze występującego w sposób naturalny języka mówionego, w takich tekstach, jak eseje i artykuły, ogłoszenia, rozdziały książek itp. Warto wspomnieć tutaj jednak, że rozróżnienie pomiędzy „dyskursem” a „tekstem” nie jest jednoznaczne. Zarówno „dyskurs” jak i „tekst” mogą być użyte w szerszym znaczeniu, aby zawrzeć w nim wszystkie jednostki języka wraz z ich funkcją komunikatywną – mówioną bądź pisaną.

Niektórzy badacze (zobacz, np. Van Dijk, 1983; Grabe i Kaplan, 1989; Friedman, 1989) mówią o „mówionym i pisanym dyskursie”; inni (zobacz, np. Widdowson, 1977; Halliday, 1978; Kress, 1985; Leckie-Tarry, 1993) o „mówionym i pisanym tekście”. W tym artykule będziemy się trzymać „analizy tekstu”, koncentrując się na strukturze języka pisanego na płaszczyźnie mikro i makro.

Według Connor (1994), analiza tekstu sięga czasów Szkoły Praskiej, zapoczątkowanej przez Vilema Mathesiusa w latach 20. XX w. Później została ona rozwinięta przez Jana Firbasa i Frantiseka Dane w latach 50. i 60. Connor (1994) uważa, że głównym udziałem Praskiej Szkoły w analizie tekstu było pojęcie tematu i rematu, które opisują wzorzec przepływu informacji w zdaniu i ich związek ze spójnością tekstu.

Z drugiej strony Stubbs (1995) stwierdza, że pojęcie analizy tekstu zostało rozwinięte w lingwistyce brytyjskiej od lat 30. do lat 90. XX w. W tym sensie tradycja ma dalszy ciąg, jak stwierdza Stubbs (1995) i jest zauważalna głównie w dziełach Firth, Halliday i Sinclair (zobacz np. Firth 1935, 1957a, 1957b; Halliday 1985, 1992; Sinclair 1987, 1990). Zasady stanowiące podłoże tych dzieł, jak stwierdza Stubbs, wymagają uczenia się użycia naturalnego języka w dyskursie pisanym i mówionym oraz dokonania analizy tekstu tegoż języka.

Connor stwierdza (Connor 1994: 682), że „lingwistyka systemowa, sposób podejścia do analizy tekstu i semiotyki, pojawiła się w latach 60. wraz z dziełami lingwistów, takich jak Halliday, którego teorie podkreślają ideologiczne i kontekstowe funkcje dyskursu, jak również wybory ludzi używających języka w celu zbudowania komunikacji interpersonalnej (zobacz Halliday, 1978). Lingwistyka systemowa Hallinga miała ogromny wpływ na analizę tekstu, jak również na modele programów nauczania języka (zobacz np. Mohan, 1986). Po pojęciu taksonomii Hallidaya i Hasana (1976), pojęcie spójności było jednym z najbardziej popularnych kwestii analizy tekstu.

Według Connor (1994) wielu lingwistów, psychologów, specjalistów ds. kompozycji tekstu na całym świecie opowiadało się w latach 70. i 80. XX w. za tekstem i analizą dyskursu. Connor uważa, że Nowa Szkoła Analizy Tekstu charakteryzuje się eklektycznym, interdyscyplinarnym naciskiem, umieszczając psychologiczne i edukacyjne teorie na jednej pozycji z teoriami lingwistycznymi (podczas gdy Szkoła Praska oraz systemowe sposoby postrzegania adaptują się pierwotnie do lingwistyki).

Przykłady analizy tekstu tego nowego nurtu zawierają badania struktur na poziomie makro, np. badania Swalesa (1988) na temat organizacji wstępów w naukowych artykułach badawczych oraz wielowymiarowa, przetworzona komputerowo analiza różnorodnych cech tekstów mówionych i pisanych.

Bloor i Bloor (1995) utrzymują, że poprzez analizę lingwiści rozwijają opisy języka i odkrywają stopniowo coraz więcej informacji, w jaki sposób ludzie posługują się językiem w komunikacji społecznej. Podobnie jest z dynamicznym procesem tłumaczenia, w którym dyskurs i struktury retoryczne zapisane w języku oryginału mogą zostać zrekonstruowane w języku przekładu, a wtedy tłumacz próbuje znaleźć odpowiednią składnię i słownictwo. Dlatego też jedną z oznak „dobrego” tłumaczenia byłoby sprawdzenie, w jakim stopniu tłumacz zdołał zrekonstruować struktury retoryczne tekstu oryginału na język przekładu, poprzez analizę tekstu.

Sposoby podejścia do analizy tekstu

Możemy wstępnie podzielić dostępną literaturę na temat analizy tekstu na dwie grupy. Pierwsza, mająca na celu dostarczenie dokładnej lingwistycznej analizy tekstu pod względem słownictwa i składni. Ten sposób podejścia odnosił się głównie do analizy na poziomie  mikro. Druga grupa dotyczy analizy i opisu retorycznej organizacji różnych tekstów. Ten sposób podejścia został nazwany analizą tekstu na poziomie makro. W niniejszym artykule zajmiemy się analizą tekstu na tym właśnie poziomie oraz jej następstwem w  tłumaczeniu.

Najpierw zaprezentuję strukturę artykułów wstępnych w dwóch językach – angielskim i perskim, na poziomie makro. Następnie omówię strukturę makro wierszy wybitnego perskiego poety – Hakima O'mar Khayama oraz ich angielskie tłumaczenia słynnego tłumacza angielskiego – Fitzgeralda, na dwóch wymienionych  powyżej przykładach. Byłoby wielce nierozsądne uogólnienie tych przypadków do wszystkich języków i rodzajów gatunku bez stosownych badań i dowodów. Jednakże kwestia odkrycia oraz przedstawienia struktur makro w języku wyjściowym z celem zrekonstruowania niemal tych samych wzorców w języku docelowym w procesie tłumaczenia zasługuje na uwagę teoretyczną i praktyczną.

Kwestia artykułów wstępnych

Bolivar (1994) zbadała artykuły wstępne do The Guardian. Wybrała ona 23 artykuły z tej gazety z pierwszych trzech miesięcy 1981 roku. Na podstawie ich analizy dowiedziała się, że struktura trzyczęściowa zwana „trójwierszem” tworzy strukturę makro artykułów wstępnych. Bolivar wyjaśnia, że funkcją trójwierszy jest poradzenie sobie z przekazem oraz oceną w tekście pisanym, i że składają się one z trzech kolejnych elementów, mianowicie: „Lead”, „Follow” i „Valuate” („Prowadź”, „Podążaj”, „Oceń”), dostarczając charakterystycznych funkcji inicjowania, dalszej części oraz oceny ich obu. Posiada ona podobieństwo z „wymianą”, jako najmniejsza jednostka dyskursu mówionego. Następujący urywek z the Guardian "Behind closed Irish doors" (Za zamkniętymi irlandzkimi drzwiami). 03.03.1981, cytowane w Bolivar (1994: 280-1) jest przykładem trójwiersza:

L

Wielka Brytania i Irlandia próbują po wielu zabiegach znaleźć mniej sztuczny związek pomiędzy nimi niż ten, który obecnie łączy dwa obce państwa.

F

To najbardziej zachęcający zwrot ostatniej dekady, ponieważ otwiera na badania to, co nie odkryte przez ostatnie pół wieku, i sięga do źródeł cierpienia Irlandii Północnej.

V

Te dwa państwa zdają sobie sprawę, że chociaż są od siebie niezależne, nie mogą być sobie obce.