Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Na poziomie zdania problem tłumaczenia dosłownego i wynikający z niego brak jasności nie może zostać zniwelowany poprzez zachowanie reguł gramatycznych oraz szyku wyrazów w zdaniu w języku docelowym, chroniąc tym samym znaczenia pojedynczych słów. Więc takie zdania jak „Lubię pływać”, „Uważam, że on jest bystry”, „Wszyscy byliśmy zmęczeni” mogą bez problemu zostać przetłumaczone na język docelowy zgodnie z regułami jego gramatyki. Tłumaczenie na poziomie zdania może być tu postrzegane w ten sam sposób jak na poziomie słów, chyba że weźmiemy pod lupę reguły gramatyczne i szyk wyrazów w zdaniu języka docelowego. Teksty wyprodukowane zgodnie z tą zasadą będą łatwiejsze w zrozumieniu niż tłumaczenie dosłowne.

W tłumaczeniu na płaszczyźnie konceptów jednostką tłumaczeniową nie jest ani słowo, ani nawet zdanie, lecz zamysł. Najlepszym przykładem będzie tłumaczenie idiomów oraz przysłów, np.

„Popatrzył na mnie krzywo”

„Kiedy wejdziesz między wrony, musisz krakać jak i one”

„Wozić drewno do lasu”

„Kopnąć w kalendarz””

Takich idiomów i przysłów nie należy tłumaczyć na język docelowy dosłownie, lecz jako ekwiwalentne pojęcia, aby oddać czytelnikom ten sam sens i wywrzeć na nich podobny wpływ.

W odniesieniu do tłumaczenia na płaszczyźnie słowa, zdania oraz konceptów, inni badacze zasugerowali odmienne sposoby i metody tłumaczeń. Na przykład Newmark (1988) zaproponował komunikacyjną i semantyczną metodę tłumaczenia. Z definicji wynika, tłumaczenie komunikatywne ma na celu odniesienie na odbiorcach możliwie najbardziej zbliżonego wrażenia do wywołanego na odbiorcach języka wyjściowego. Z drugiej strony, tłumaczenie semantyczne ma na celu oddanie dokładnie takiego samego kontekstualnego znaczenia oryginału, w takim stopniu, w jakim semantyczne i syntaktyczne struktury języka docelowego na to pozwolą. Tłumaczenie semantyczne jest wierne, lecz nie musi być dobre pod względem komunikacji, podczas gdy tłumaczenie komunikatywne ma dobry przekaz, lecz nie musi być z kolei bardzo dokładne.

Innym aspektem przekładu objętym badaniem przez specjalistów jest proces tłumaczenia. Newmark (1988:144) twierdzi, że istnieją trzy podstawowe procesy tłumaczeniowe:

  1. interpretacja i analiza tekstu wyjściowego;
  2. metoda tłumaczenia (wybór odpowiedników dla słów i zdań w języku wyjściowym), oraz
  3. ponowne zredagowanie tekstu zgodnie z zamiarem pisarza, oczekiwaniem czytelnika, odpowiednimi normami języka przekładu itd.

Newmark stwierdza, że te procesy w małym stopniu są paralelne z przekładem jako nauką, umiejętnością i sztuką.

Ten artykuł zajmuje się pewnymi aspektami pierwszego z nich. Głównym procesem w interpretacji i analizie języka wyjściowego powinna być analiza tekstu na poziomie makro wraz z przejrzystymi retorycznie makrostrukturami. Pod tym pojęciem rozumiemy wzorce wypowiedzi wychodzące poza płaszczyznę zdania. W następnej części tego artykułu zostanie zaprezentowana pokrótce historia analizy tekstu, a następnie sposób podejścia do tej analizy. Kontynuacją tego będzie wyznaczenie, a jaki sposób dwa specyficzne gatunki tekstu, jakimi są artykuły wstępne oraz poezja prowadzą do makroanalizy tekstu i w jaki sposób jest ona pomocna tłumaczom.