Czytelnia / Teoria tłumaczenia

W swoim trzecim i ostatnim argumencie przeciwko możności wykonania, Bassnett utrzymuje, że to pojęcie wywodzi się z teatru naturalistycznego i starań tłumacza, aby nie podkreślać dominującej pozycji dramaturga i tekstu sztuki. Jej zdaniem to dramat naturalistyczny wprowadził scenariusz sztuki lub tekst spektaklu, który aktorzy i reżyserzy muszą wnikliwie przestudiować, aby oddać go wiernie. Teatr naturalistyczny również podkreśla rolę dramaturga, a w konsekwencji, ideę wiernego przekładu nałożoną na tekst sztuki i wszystkich uczestników spektaklu. Nawiązując do Bassnett, zastosowanie wzrastającego znaczenia dramaturga wiele znaczyło również dla tłumacza; jeśli aktorzy są ograniczeni w stosunkami do teksu relacjami poddany – pan, „tłumacz również powinien przyjąć takie stanowisko” (1991a, 105). Kończąc, autorka podsumowuje, że pojęcie możności wykonania zostało stworzone przez tłumaczy, aby uciec od służalczej pozycji i cieszyć się większą wolnością niż pozwalały na to konwencje naturalistyczne. W swoim ostatnim, lecz mieszczącym najwięcej treści paragrafie artykułu, „The Case Against Performability” („Argumenty przeciwko możności wykonania”) Bassnett odrzuciwszy pomysły podtekstowości i możności wykonania, idzie krok dalej, proponując uczonym ograniczenie ich przyszłych badań do struktur językowych istniejących już tekstów teatralnych (1991a, 111).

Uwagi końcowe

W celu wyjaśnienia

Aby wyjaśnić różnicę pomiędzy możnością wykonania (mise en scène) a czytelnością (tekstu pisanego), trzeba zaznaczyć, iż Patrice Pavis i Susan Bassnett zależą do dwóch innych „szkół”, mających zupełnie różne priorytety. Z jednej strony, zaczynając jako semiotyk teatru, Patrce Pavis, dopiero niedawno podjął tematykę przekładu teatralnego. Skoncentrował się, przede wszystkim na zrozumieniu procesu przekładu, inscenizacji i odbioru sztuki. Wierzy również w uniwersalność gestów i kultury, lub jak on to określa, „uniwersalizację narodu kultury,…co sugeruje powrót do religii i mistycyzmu oraz rytualności i ceremonialności w teatrze” (1989, 42).

Z drugiej strony, w przeciwieństwie do Pavisa, Bassnett rozpoczęła swoją karierę od badań nad przekładem i wkrótce stała się zwolenniczką „szkoły manipulacji”. Szkoła ta zajmowała się opisywaniem zjawisk translatorskich pojawiających się w produkcie końcowym (ostatecznej wersji tłumaczenia), co w konsekwencji oznaczało również paranie się ideologicznym przekładem na KD. Ostatnio Bassnett identyfikuje się z pojęciem antropologii teatru, czyli opinią, że każda kultura jest unikalna, i dlatego w różnych kulturach istnieją różne konwencje wykonania danej sztuki. Pavis twierdzi, że różnice kulturowe mogą być zniwelowane transcendentalną obecnością elementów uniwersalnych, natomiast Bassnett utrzymuje, iż są uwypuklane poprzez obecność szczegółów. Zamiast w uniwersalizm gestów i kultur, Bassnett wierzy w osobliwość każdej kultury i wyjątkowość gestów w kulturze.

Niewidoczne granice

Teoretyczne różnice pomiędzy możnością wykonania a czytelnością nie są tak oczywiste, gdy analizuje się granice, do jakich te pojęcia można zastosować i porównać w stosunku do historycznego funkcjonowania przekładu i wykonania sztuki. W swojej pracy naukowej (1994a) i jednym ze swoich artykułów (1994b), Ekaterini Nikolarea pokazała, że takie dzieło jak: „Król Edyp” Sofoklesa 7, gdy jest analizowane jako przełożony, opublikowany i wyprodukowany tekst sztuki, przeciwstawia się teoretycznym różnicom pomiędzy możnością wykonania a czytelnością; autorka udowadnia, że te różnice to tylko redukcjonistyczna iluzja. Badania pokazały, że w praktyce granice pomiędzy wykonaniem sztuki ze względu na przekład a wykonaniem sztuki ze względu na odbiorcę są trudne do zdefiniowania, a raczej są niewidoczne 8. To pokazuje, że niewidoczność granic pomiędzy możnością wykonania a czytelnością ma dwie przyczyny. Po pierwsze, komunikacja międzykulturowa zawsze zależy od różnorodności i złożoności procesów, które mają wpływ nie tylko na przekład sztuki teatralnej, lecz również na jej dystrybucję i odbiór przez zróżnicowaną publiczność docelową. Aby określić, z czego składają się takie procesy i zaproponować wiarygodną hipotezę przekładu teatralnego (Nikolarea 1999, 183-202), Nikolarea proponuje podejście wykraczające poza „badania struktur językowych rozbudowanego tekstu teatralnego” lub ograniczeń wynikających z „historii przekładu teatralnego” (Bassnett 1991a, 111); autorka podaje również dowody pozatekstualne, niby-tekstualne i zbliżone do tekstualnych (Nikolarea 1994a, 82-217).