Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Testując jednak warunki odbioru przekładu teatralnego, Pavis podnosi temat mise en scène w taki sposób, że przedstawienie sceniczne osiąga wyższość nad tekstem lingwistycznym. W najbardziej kontrowersyjnej części „Tłumaczenie i jego mise en scène,” Pavis rozwija ideę „przejęcia sytuacji wypowiedzi” (1989, 30; emfaza autora) 4. Twierdzi, że cały znaczeniowy system łączy tłumaczenie wpasowane w konkretne mise en scène (T3) oraz sytuację teatralnej wypowiedzi (T4). Gdy T3 i T4 się połączą, tekst dramatyczny będzie zrozumiały tylko w kontekście ich wypowiedzi. Kontekst jest określany przez użycie określników, które mogą być w pełni jasne tylko w mise en scène. Aby wyjaśnić działanie tej teorii, Pavis daje następujący przykład:

Niektórzy tłumaczą: „Chcę, żebyś położył kapelusz na stole” jako „Połóż go tutaj” uzupełniane przez spojrzenie i gest, a co za tym idzie, redukują zdanie do jego elementów znaczeniowych” (1989, 31).

Dlatego Pavis uważa, że ekonomia tekstu dramatycznego jak również przekład sceniczny umożliwiają aktorowi wzbogacanie tekstu znakami poza językowymi (intonacja, tonacja itp.) oraz niby-językowymi (gesty, mimika, ruch itp.) środkami, które zapewniają wymówienie słowa ciałem, lub jak określa to autor – język ciała.

W tym momencie interesujące byłoby porównanie sposobów, w jaki Bassnett i Pavis używają systemów znaczeniowych. Jak wspomniałem wcześniej, w swoim artykule „Ways through the Labyrinth: Strategies and Methods for Translating Theatre Texts," („Drogi przez labirynt: strategie i metody przekładu tekstów teatralnych,”) Bassnett porusza temat jednostek znaczeniowych w tekście i analizę ich funkcji zarówno w JŹ, jak i JD, jako najlepszej metody porównania TŹ i tekstu docelowego (TD) (1985a, 85-102). Niemniej jednak autorka postrzega jednostki znaczeniowe bardziej jako struktury językowe tekstu niż system gestów. Z drugiej strony, Pavis widzi cały system znaczeniowy przede wszystkim jako odkodowany system gestów zawartych w tekście pisanym, czyli podziela poglądy Susan Bassnett z jej wczesnego okresu badań teorii przekładu teatralnego. (Wcześniejsze stanowisko Bassnett, zobacz Bassnett 1978, 161-76; 1981, 37-48; i 1991b, 120-32).

W artykule „Problems of Translation for the Stage: Intercultural and Post-Modern Theatre” („Problemy przekładu scenicznego: teatr interkulturowy i postmodernistyczny”), prezentującym szereg konkretyzacji (To, T, T1, T2, T3 i T4), Pavis stara się pokazać ich związek z zamianą tekstu mówionego na język ciała, oraz z aktem hermetycznej wymiany interkulturowej. W najbardziej interesującej części, „Przekład intekulturowy”, Pavis podaje definicję kultury (1989, 37-39), przedstawia dwa przeciwne poglądy dotyczące przekładu kultury i wyraża własną opinię. Pierwsza teoria opiera się na dążeniu do zachowania KŹ w przekładzie, aby uwypuklić różnice pomiędzy KŹ a KD. Skutkuje to stworzeniem niezrozumiałego tekstu, który jest odrzucony przez KD. Natomiast druga teoria, polega na stopniowym niwelowaniu różnic, aż do momentu, w którym nie będzie można ustalić pochodzenia przetłumaczonego tekstu. Niezadowolony z takich propozycji, Pavis przedstawia własne rozwiązanie: stworzenie przekładu spełniającego rolę „mediatora” pomiędzy dwiema kulturami (1989, 38).

Mimo że Pavis zgadza się z różnicami etnicznymi i różnym pochodzeniem narodów, upiera się przy uniwersalizmie gestów i kultury. Chcąc potwierdzić swój punkt widzenia, daje jako przykład poemat Mahabharata i wyjaśnia jak Carrière i Brook –odpowiednio tłumacz i reżyser – potraktowali mityczny aspekt tekstu sanskryckiego. Pavis twierdzi, że Carrière i Brook byli w stanie przekazać mit wyłącznie językiem teatru, w którym ciało aktora przemawia, lub cytując słowa Brooka jest „ językiem sceny” (1989, 40). W takim przypadku, Pavis zapewnia, że gesty nie mają wyłącznie funkcji społecznej (a social gestus), lecz także są „czymś uniwersalnym wśród aktorów wywodzących się z różnych kultur” (1989, 40). W zjawisku transferu między kulturami i gestami, Pavis dostrzega, że kultura ingeruje w każdą sferę życia społecznego, „jest obecna w każdym zakątku i zakamarku tekstu” (1989, 42), i proponuje następującą mityczną koncepcję kultury w przekładzie:

    Kultura to niejasne pojęcie, którego tożsamości, samookreślenia i dokładnego znaczenia do końca nie znamy. Przekład to nieokreślony mityczny tekst, opierający się na tekście źródłowym – taki tekst może istnieć tylko w odniesieniu do źródła – tekstu, który ma być przełożony. Ponadto przekład teatralny nie jest taki jak powinien: nie chodzi o słowa, lecz o gesty, nie o litery, lecz o ducha kultury, niewypowiedzianego, lecz wszechobecnego” (1989, 42; dodano emfazę).