Czytelnia / Teoria tłumaczenia

1. Poglądy Pavisa na temat przekładu teatralnego

Patrice Pavis rozpoczyna swój artykuł „Problems of Translation for the Stage: Intercultural and Post-Modern Theatre” („Problemy przekładu scenicznego: teatr interkulturowy i postmodernistyczny”) od wypunktowania czterech problemów charakterystycznych dla translacji scenicznej: (1) zderzenie sytuacji wypowiedzi; (2) konkretyzacja tekstu teatralnego; (3) warunki odbioru przekładu teatralnego; (4) mise en scène przekładu (1989, 25-44). Zajmując się pierwszym problemem, autor utrzymuje, że istnieją dwie sytuacje zderzenia wypowiedzi: wtedy, gdy jedno należy w całości do kultury źródłowej lub docelowej (KŹ lub KD) lub gdy wypowiedź jest mieszanką tych dwóch kultur. Pavis uważa, że tłumacz ze swoim przekładem znajduje się w punkcie zderzenia różnych wymiarów, musi sprostać mieszance dwóch kultur (KŹ i KD). Dla niego przetłumaczony tekst zawsze składa się w części z tekstu źródłowego i docelowego, jak również ma elementy kultury docelowej, ponieważ każdy przekład posiada wiele wymiarów tekstu źródłowego (TŹ) przystosowanego do języka i kultury docelowej (JD i KD); tłumacz zazwyczaj zaczyna swoją pracę od tekstu źródłowego (TŹ).

Niemniej jednak tłumacz wie, że w przekładzie nie może zachować oryginalnej sytuacji, ponieważ będzie musiał przekazać jej sens w nowych warunkach, które mogą być wielką niewiadomą. Tylko podczas wystawiania przetłumaczonej sztuki dla odbiorcy w kulturze docelowej tekst wyrażony jest sytuacjami należącymi wyłącznie do kultury docelowej. Dlatego właśnie przekład, w różnym stopniu, jest zderzeniem sytuacji wypowiedzi. Ponadto Pavis utrzymuje, że przekład teatralny jest hermetyczny, jego głównym celem jest transfer tekstu źródłowego na język i kulturę docelową, nie biorąc pod uwagę jego źródła i pochodzenia (1989, 25-27).

Pavis omawia szereg konkretyzacji – drugi problem istotny dla przekładu scenicznego – stara się dokonać rekonstrukcji transformacji tekstu dramatycznego podczas następujących po sobie konkretyzacji:
To= tekst oryginalny, będący „autorską interpretacją rzeczywistości” (Levý 1969, 35, cytowany przez Pavisa 1989, 27 i 43).
T= tekst tłumaczenia pisemnego.
T1= T, który zależy od początkowej i rzeczywistej sytuacji zderzenia To, oraz przyszłej publiczności, czyli odbiorcy T3 i T4. W takiej sytuacji tłumacz jest czytelnikiem i dramaturgiem w jednej osobie, dokonującym wyborów z potencjału wskazówek zawartych w tekście do przetłumaczenia.
T2= dramaturgiczna analiza jako faza w procesie przekładu, np.: wnikliwe czytanie wątku i wyszukiwanie przestrzenno-czasowych wskazówek, podpowiedzi scenicznych wyrażonych przez tłumaczenie lub elementy pozajęzykowe. Najważniejszym etapem w procesie przekładu jest „proces konkretyzacji (ufikcyjniania i ideologizacji), którymi dramaturg działa na tekst” (1989, 28).
T3= wypróbowywanie tekstu na scenie, to znaczy konkretyzacja T1 i T2 przez fazę wypowiedzi. Ta scena mise en scène- przeciwstawiona jest rzeczywistym (To) lub aktualnym (T1) sytuacjom wypowiedzi, proponującym wykonanie tekstu przy użyciu wszystkich możliwych powiązań między znakami dosłownymi i teatralnymi (1989, 29).
T4= Faza konkretyzacji T3, lub konkretyzacji odbiorcy/wypowiedzi odbiorcy, w którym TŹ dociera do widzów w KŹ (1989, 29; emfaza autora).

Bezpośrednio nawiązujące do T4 lub konkretyzacji odbiorcy są warunki odbioru przekładu teatralnego, które stanowią trzeci lub czwarty problem typowy dla przekładu scenicznego. Pavis twierdzi, że każdy odbiór przekładu teatralnego jest warunkowany hermetycznymi cechami właściwymi tylko dla przyszłej publiczności, jaki również ich zdolnościami rytmicznymi, psychologicznymi i akustycznymi. To pierwsze podkreśla istotność celu – tłumaczenia, które może być zrozumiane przez (docelową) publiczność teatralną, dlatego zaspokaja ich potrzeby i uzasadnia wybory dokonywane przez tłumacza. Kolejne podkreśla wagę „dokładności mowy i gestów” raczej niż „możliwości wypowiedzenia” tekstu; Pavis nazywa to „ językiem ciała” (1989, 30; emfaza autora).