Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Jednak tłumacz teatru napotyka kolejne utrudnienie – ciągłą zmienność spektaklu. Nawiązując do poglądów Bassnett, fakt, że spektakl jest określany przez kolejne transformacje sztuki aktorskiej, obszar gry, rolę publiczności, odmienione pojęcia teatru i kontekstu narodowego, świadczy o tym, że tłumacz musi brać pod uwagę czas i przestrzeń jako zmienne spektaklu. Innymi słowy, musi rozważać wykonanie tekstu pisanego (system gestów) jak również jego związek ze współczesną publicznością. Obecność widzów wskazuje na to, że funkcja teatru wykracza poza poziom wyłącznie lingwistyczny i pokazuje społeczny wymiar wyzwań, które napotyka tłumacz, próbując osiągnąć zamierzony efekt: „tłumacz musi brać pod uwagę funkcję tekstu jako elementu spektaklu i dla spektaklu” (Bassnett 1991b, 132; dodano emfazę).

2. Poglądy Bassnett w połowie lat 80. XX wiek

Bassnett, we wczesnych latach 80. miała określony stosunek do przekładu tekstów pisanych, lecz w 1985 jej poglądy zmieniły się drastycznie. W swoim artykule „Ways through the Labyrinth: Strategies and Methods for Translating Theatre Texts” („ Drogi przez Labirynt: strategie i metody przekładu tekstów teatralnych”) określa pojęcie możności wykonania jako „termin bardzo irytujący” i umniejsza jego znaczeniu nazywając go „domniemaną, niezdefiniowaną i niemożliwą do określenia wartością tekstu teatralnego, którą tak wielu tłumaczy rozumie jako usprawiedliwienie dla swoich strategii językowych (Bassnett 1985a, 90 i 101-102, odpowiednio). Ponadto lekceważy swoje poprzednie stanowisko, przyznając, że tłumacz może uznać pozatekstualny rytm i język gestów zawarty w tekście pisanym (1978, 161-76; 1981, 37-48; i 1991b, 120-32).

W swym artykule Bassnett przyznaje, że jej wcześniejsza teoria tłumacza teatru zwracającego uwagę na pozatekstualność tekstu pisanego, zakodowanego przez aktora i odkodowanego w formie gestów jest „swobodnym i mętnym pojęciem” (1985a, 98). Rozwiązaniem, które obecnie popiera jest pytanie o postrzeganie jednostek tekstu i analizę ich funkcjonowania zarówno w języku źródłowym (JŹ), jak i docelowym (JD) (zobacz również Elam 1980, 138-48; i Aston i Savona 1991, 152-55 i 116-17). Bassnett twierdzi, że definiując funkcję określających jednostek w tekście języka źródłowego, tłumacz może rozpoznać, które jednostki są zachowane w tekście języka docelowego, co ich obecność lub brak może znaczyć, oraz co się stanie z dynamiką sceny, gdy te jednostki ulegają zmianie podczas przekładu z języka źródłowego na język docelowy (Bassnett 1985a, 98). Autorka podkreśla również, że nie chodzi tutaj o obecność określających jednostek per se, lecz o ich funkcję w tekście (Bassnett 1985a, 101).

Najbardziej zaskakującą częścią artykułu wydaje się jego zakończenie:

„Przyszedł czas, aby określić „możność wykonania” również jako kryterium przekładu i skoncentrować się na strukturach językowych tekstu. Wykonalność sztuki może być odkodowana tylko poprzez tekst. Istnieje nieskończona ilość systemów kodujących dla każdego scenariusza sztuki. Tekst pisany to tylko fundament, na którym tłumacz musi dopiero budować i to od niego powinien raczej zacząć niż od hipotetycznego wykonania" (1985a, 102).

Dla teoretyka przekładu, który na początku lat 80. ostrzega przed niebezpieczeństwem czającym się w potwierdzaniu uprzywilejowanej pozycji tekstu pisanego nad spektaklem, napisanie kilka lat później artykułu o wyższości tekstu literackiego jest drastyczną i dramatyczną zmianą przekonań.

3. Bassnett i Pavis w latach 90. XX wieku

W odniesieniu do tekstów teatralnych lat 80., lata 90. to podział teorii przekładu teatralnego na dwie grupy: możliwość wykonania (mise en scène) oraz czytelność (tekst pisany). Z jednej strony Patrice Pavis w swoim artykule „Problems of Translation for the Stage: Intercultural and Post-Modern Theatre” („Problemy przekładu scenicznego: teatr interkulturowy i postmodernistyczny”) jest przekonany, że przekład sceniczny wykracza poza ramy tłumaczenia tekstu dramatycznego z jednego języka na drugi; twierdzi, że „prawdziwy przekład odbywa się na poziomie mise en scène” (1989, 41; emfaza autora). Z drugiej strony, Susan Bassnett w swoim artykule „Translating for the Theatre — Textual Complexities” i „Translating for the Theatre: The Case Against Performability” („Przekład teatralny- złożoność tekstowa” oraz „Przekład teatralny- argumenty przeciwko możności wykonania”) umniejsza znaczenia możności wykonania i translacji opartej na pojęciu spektaklu. Zamiast tego podkreśla znaczenie teatralnego tekstu pisanego (1990, 71-83; i 1991a, 99-111, odpowiednio).