Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Możność wykonania a czytelność: Historyczny przegląd teoretycznych przeciwieństw w przekładzie sztuk teatralnych

Ekaterini Nikolarea
 
tłum. Marcin Dyląg
 
 
 
 
Wstęp

Niniejsza praca porusza temat wzajemnego oddziaływania dwóch teoretycznych zagadnień – semiotyki teatru i jego przekładu – jak również przeciwieństw między możliwością wykonania a czytelnością przekładu sztuk teatralnych od połowy lat 80. XX wieku.

Tekst dramatu jest całością tylko na scenie, ponieważ jedynie podczas wykonania można dostrzec jego potencjał.

Pierwsza część artykułu poświęcona jest różnym podejściom do zagadnienia teatru, proponowanym przez takich autorów, jak: Zich, Mukařovský, Bogatyrëv i Honzl (semiotycy szkoły praskiej), Kowzan i Ubersfeld. Pokazuje również zgodę semiotyków na temat bezwzględnego uwarunkowania tekstu dramatu (w formie pisemnej) możnością jego wykonania (mise en scène). Wspomniana wyżej zgodność ma wielki wpływ na teorię przekładu i doprowadziła niektórych ekspertów do konieczności ponownego rozpatrzenia swoich poglądów w dziedzinie przekładu tekstów teatralnych.

Druga część pracy opisuje, jak Susan Bassnett – teoretyk przekładu, oraz Patrice Pavist – semiotyk teatru, podzielili teorię przekładu teatralnego od połowy lat 80. na możność wykonania (lub też zdolność zagrania) i jego czytelność.

W zakończeniu, autorka stara się wyjaśnić obecny podział na możliwość wykonania oraz czytelność, a także sugeruje, że taka segregacja jest tylko iluzją teorii redukcjonizmu.

1. Semiotyka Teatru i Dramatu
1. Zich i Mukařovský

Najwcześniejsze prace omawiające teatr pod kątem semiotyki można znaleźć już w roku 1930 w Czechosłowacji. Podczas tego okresu krytycy literaccy, jak Tamar Zich, Jan Mukařovský, Jiří Veltruský, Jindřich Honzl i Peter Bogatyrëv próbowali przeanalizować składniki teatru pod względem struktur i systemu znaków. Już w 1931, kiedy to prace „Aesthetics of the Art of Drama”(„Estetyka Sztuki Dramatu”) oraz „An Attempted Structural Analysis for the Phenomena of the Actor” ( „Próba Analizy Strukturalnej Fenomenu Aktora”) autorstwa odpowiednio Zicha i Mukařovský’ego, zostały opublikowane, aby zmienić podejście do analizy teatru i dramatu (Elam 1980, 5-6 i 233). Te dwie pionierskie prace dały początek bogatej i solidnej podstawie teorii teatru i dramatu stworzonej przez semiotyków szkoły praskiej w latach 30. XX wieku.

Z jednej strony, Zich w „Aesthetics of the Art of Drama” („Estetyce Sztuki Dramatu”) twierdzi, że teatr składa się z niejednorodnych, ale wzajemnie zależnych systemów, z których żaden nie ma pozycji uprzywilejowanej. Jako pierwszy semiotyk teatru zaprzeczył automatycznej nadrzędności tekstu pisanego nad innymi systemami; a raczej widział go jako jeden z wielu systemów budujących teatr. Zich podkreśla oddziaływanie pomiędzy niejednorodnymi a współzależnymi systemami w teatrze, jak również odrzuca uprzywilejowaną pozycję któregokolwiek składnika zaangażowanego w budowę przedstawienia teatralnego. Te poglądy miały poważny wpływ na pracę późniejszych semiotyków i nadal są konfrontowane z teoriami dzisiejszych ekspertów w tej dziedzinie.