Czytelnia / Teoria tłumaczenia

Co zostało powiedziane i w jaki sposób –
najlepiej jak potrafimy

Danilo Nogueira

tłum. Agnieszka Schwarz

Źródło: www.accurapid.com

Była to prezentacja w programie Powerpoint, napisana po angielsku w Stanach Zjednoczonych i przetłumaczona na język portugalski w Brazylii. Zadzwonił klient, aby powiedzieć, że tłumaczenie jest nie do przyjęcia i nie zapłaci za wykonaną pracę. Jak powiedziała sekretarka: Było zbyt dosłowne.

Obecnie nie uważam, aby dosłowność sama w sobie była problemem. Tłumaczenie jest niedopuszczalne, jeśli narusza reguły języka docelowego, zaprzecza znaczeniu oryginału lub wprowadza niepotrzebne zmiany w stylu pierwotnego tekstu. Powyższe trzy grzechy główne często występują zarówno w wolnych, jak i w bardziej literalnych tłumaczeniach.

Napisałem raz artykuł o tłumaczeniu specjalistycznego żargonu dla Translation Journal i naprawdę sądzę, że tłumacze tekstów technicznych, którzy często mają do czynienia z niepoprawionymi i niedbale napisanymi tekstami, mają prawo do uproszczenia bądź wyjaśnienia tych tekstów, gdyż w przeciwnym razie byłyby zupełnie niezrozumiałe dla potencjalnych odbiorców. Tę konkretną wolność nazywam naszą licencją na zabijanie.

Posiadanie takiej licencji na zabijanie oznacza, że można zabić tylko, jeśli się musi, a nie, że należy położyć trupem wszystkich w zasięgu wzroku. Co więcej, uważam, że taka licencja dotyczy jedynie stylu, a nie treści: tłumaczenie powinno odzwierciedlać słowa autora, nie w większym, ani nie w mniejszym stopniu. To jest ideał, niemożliwość, ponieważ zawsze znajdzie się jakiś element, który zakłóci równowagę tłumaczenia, ale im mniej takich elementów, tym lepsze tłumaczenie. Niestety, zbyt wielu ludzi wykazujeza dużą chęć niepotrzebnego i nieuzasadnionego ingerowania w tekst oryginału.

Szacunek dla wyborów autora

Posłużę się pewnym przykładem. A black dress (czarna sukienka) to po portugalsku um vestido preto. Znam jednak kilku tłumaczy, którzy nigdy nie zaakceptowaliby tak przeciętnego oddania sensu tego wyrazu. Użyliby natomiast wyrażenia w stylu np. um vestido de cor preta.

Teraz z kolei jestem głęboko przekonany, że jeżeli jakikolwiek autor posługujący się językiem angielskim chciałby, aby po portugalsku brzmiało to jak um vestido de cor preta, to napisałby po angielsku a dress black in color (sukienka czarna w kolorze), ponieważ można wybrać pomiędzy dwiema formami w języku angielskim, które zgadzają się z ich portugalskimi odpowiednikami, jeśli chodzi o styl i częstotliwość użycia (de cor/in color ) jest dużo rzadziej używany). Jak podobno zwykł mawiać Signor Buonarotti − tłumaczenie jest ukryte w tekście oryginału tak samo jak rzeźba w kamieniu. Jeżeli zatem mamy w tekście a black dress (czarna sukienka), moim zadaniem jest przetłumaczyć to na um vestido preto, zachowując tym samym stylistyczny wybór autora.

Zdarza się jednak, że w języku docelowym mamy wybór, którego nie było w języku oryginału. Na przykład, black (czarny) w języku portugalskim może oznaczać preto i negro, zatem jeśli znacie ten język, będziecie wiedzieć, że między um vestido preto a um vestido negro jest ogromna różnica, mimo że oba wyrażenia tłumaczymy black dress (czarna sukienka). W tym wypadku tłumacz musi podjąć decyzję, która będzie zależała od kontekstu, a nie od jego zachcianki bądź domniemanej potrzeby upiększenia tekstu.

W skrócie, a black dress (czarna sukienka) może być przetłumaczona zarówno jako um vestido preto, jak i um vestido negro, ale nigdy um vestido de cor preta czy um vestido de cor negra.