Czytelnia / Technologie tłumaczeniowe

27.3. SYSTEMY OPARTE NA ZASADACH

Główny problem systemów tłumaczeniowych, bez względu na strategię i metodologię, dotyczy rozwiązania dwuznaczności leksykalnych i strukturalnych zarówno w językach (dwuznaczność w obszarze jednego języka) jak i pomiędzy językami (dwuznaczność dwujęzyczna). Problemy pozbawienia dwuznaczności w obszarze jednego języka nie występują jedynie w tłumaczeniu, możemy je napotkać w każdym przetwarzaniu języka naturalnego i są one przedmiotem dużego zainteresowania.

Każda dwuznaczność w obszarze jednego języka jest potencjalnym utrudnieniem w tłumaczeniu, skoro istnieje więcej niż jeden możliwy ekwiwalent w TL. Homografy i polisemy (angielski cry, francuski voler) muszą zostać wyjaśnione przed tłumaczeniem (fr. pleurer i crier, ang. fly i steal), podobnie dwuznaczności w kategoriach gramatycznych (ang. light jako rzeczownik, przymiotnik lub czasownik, face jako rzeczownik i czasownik) muszą być wyjaśnione w celu wyboru fr. lumičre, clair lub allumer oraz pomiędzy visage lub confronter, itd. Przykłady dwuznaczności strukturalnych w obszarze jednego języka pojawiają się kiedy słowo bądź fraza mogą potencjalnie dotyczyć więcej niż jednego elementu zdania. W old men and women przymiotnik old może odnosić się wyłącznie do men lub do obydwu wyrazów men i women (fr. Vieux et femmes lub vieux et vielles). W angielskim frazy przyimkowe mogą określać prawie każdy wcześniej znajdujący się czasownik bądź frazę rzeczownikową np. (a) The car was driven by the teacher at high speed, (b) The car was driven by the teacher with defective tyres, (c) The car was driven by the teacher with red hair. Dwuznaczności leksykalne i strukturalne często występują razem: He saw her shaking hands, gdzie shaking może być albo przymiotnikiem („ręce które się trzęsły”) albo czasownikiem gerundialnym (witała się z kimś). Dwujęzyczne dwuznaczności leksykalne pojawiają się przede wszystkim, kiedy TL posiada zróżnicowania nieobecne w SL: ang. river może być fr. rivičre lub fleuve, niem. Fluß lub Strom; ang. eat może być niem. essen lub fressen; ang. wall może być fr. mur lub paroi, niem. Wand, Mauer lub Wall. Nawet prosty na pierwszy rzut oka przymiotnik blue może być problematyczny: w rosyjskim należy wybrać pomiędzy sinii (ciemny niebieski) i goluboi (jasny niebieski). Bardziej ekstremalnym przykładem, choć nie jedynym, jest tłumaczenie czasownika wear z angielskiego na japoński, mimo że istnieje rodzajowy czasownik kiru, rzeczą normalną wydaje się użycie czasownika związanego z rodzajem noszonego ubrania: haoru (kurtka lub marynarka), haku (spodnie lub buty), kaburu (kapelusz), hameru (pierścionek lub rękawiczki), shimeru (pasek, krawat lub szalik), tsukeru (broszka lub klipsy) i kakeru (okulary lub naszyjnik).

Problem wyboru można obejść, stosując główne słowa TL, tzn. wybrać jeden najszerzej akceptowany ekwiwalent w TL dla homografu w SL lub, biorąc wyrażenia tak jak są w słowniku, np. dla idiomów (wage war), dla złożeń ze specyficznymi ekwiwalentami w TL, których znaczenie nie wynika z części składowych (make away with i faire disparaitre, look up i aufsuchen), tak jak w przypadku terminów technicznych, które posiadają standardowe tłumaczenia (plug connector jako raccord de fiche).

Dwujęzyczne różnice strukturalne mogą być ogólne (np. angielskie przymiotniki zazwyczaj występują  przed rzeczownikami,  we francuskim odwrotnie ) albo specyficzne dla określonych struktur, na przykład,  kiedy tłumaczy się angielski czasownik like (She likes to play tennis) jako niemiecki przysłówek gern (Sie spielt gern Tennis) lub mogą być zdeterminowane szczególnymi wyborami leksykalnymi, np. angielski prosty czasownik (trust) wyrażony przez francuskie wyrażenie (avoir confiance ŕ).