Czytelnia / Kształcenie i zawód tłumacza

A co z vós?

Forma vós, czyli liczba mnoga zaimka tu, wyszła już zupełnie z użycia w Brazylii. Po raz ostatni słyszałem ją u prezydenta Juscelino Kubitschek, zwracającego się w ten sposób do pewnej grupy ludzi w późnych latach pięćdziesiątych. Obecnie stosuje się albo vocês albo os senhores, z tym że to drugie postrzegane jest jako bardzo formalne. Dlatego też zwracając się do grupy ludzi, stosujemy vocês, nawet gdybyśmy poszczególnych jej członków określali o senhor.

Vós jako grzecznościowa forma zwracania się do pojedynczych osób również zanikła. Co więcej, nie stosuje się jej nawet, zwracając się do Boga. Kiedy w latach pięćdziesiątych uczyłem się modlić, używano zwrotu que estais no céu (pol. który jesteś w niebie). Obecnie używa się wyrażenia que está, które jest oznaką tego, że do Boga możemy zwracać się você albo o senhor, ale zpewnością nie tu czy vós.

Co dziwne, zaimek tu, który niegdyś uważano za zbyt niegrzeczny, by zwracać się do rzeźnika, często był używany w odniesieniu do Boga. Teoria wyjaśniająca takie postępowanie jest następująca: Bóg jest naszym najlepszym przyjacielem, dlatego też powinniśmy zwracać się do Niego w taki sam sposób, w jaki odnosimy się do naszej rodziny.

Nie bardzo przekonujące, prawda?

Tytuły i przedimki

Jeżeli uważasz, że powinieneś zwracać się do ludzi za pomocą o senhor, musisz również podać tytuł przed ich nazwiskami. Co ciekawe, można też podawać tytuł jedynie przed imionami. Dlatego też osoby, które nazywają mnie senhor, zwracają się domnie także „seu” Danilo. Istotne, że w pisanym języku portugalskim forma „seu” jest zawsze podawana w cudzysłowie. (Mówiony język portugalski nie uwzględnia cudzysłowu…). „Seu” jest formą skróconą od senhor, wymyśloną dawniej przez niewolników. Wiemy, że jest ona niepoprawna, czego rzekomym dowodem jest właśnie zapis w cudzysłowie.

Nawet do lekarzy można się zwracać za pomocą ich tytułu i imienia. Gdybym był lekarzem, zwracano by się do mnie Doutor Danilo, o senhor gostaria de... Możemy równieżswobodnie dodawać przedimki do imion: o Danilo disse que ... (pol. Danilo powiedział, że…). W innych krajach ludzie mogą stawiać przedimki przed określonymi rzeczownikami, celem wzgardzenia lub wyśmiania kogoś. Jednak w Portugalii nie panuje taki zwyczaj. Nawet moja matka mówi do mnie o Danilo, chociaż jestem jej jedynym synem. Z takim sposobem zwracania się do rozmówcy mamy do czynienia w większej mierze na południu kraju. Na północ od Rio de Janeiro do imion nie dodaje się przedimków. Należy przy tym pamiętać, że ludność w Brazylii jest skoncentrowana w centrum i na południu kraju.

Z prezydentem na „ty”

Nawet członkowie rządu są zazwyczaj znani z imienia. Jest to zjawisko, które wytwarza osobliwe różnice pomiędzy tekstami angielskojęzycznymi o Brazylii i ich odpowiednikami w języku portugalskim: President Cardoso: o Fernando Henrique; President Quadros: o Jânio. Moi rodzice zawsze określali Vargas Era jako o tempo do Getúlio.

Do rządzącego w danym czasie prezydenta będziemy się zawsze zwracać Presidente, a nieformalnie używając tylko jego imion, np. o Fernando Henrique. Gdyby tenże nie był prezydentem, prawdopodobnie zwracano by się do niego Doutor Fernando. Jego pełne imię i nazwisko to Fernando Henrique Cardoso i zawsze nazywano go Fernando lub formalnie Fernando H. Cardoso. Gdy został wybrany do senatu, jego imię i nazwisko mogło zawierać już tylko dwa elementy. Wówczas uznał, że Fernando Henrique będzie najlepszą opcją.