Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

przeć, zaprzeć, gdyż mówimy i piszemy prę, zaparł,
wierzę, w wierze, gdyż mówimy i piszemy wiara,
zanurzyć, gdyż mówimy i piszemy nurek,
warze, karze, gwarzę, gdyż mówimy i piszemy war, kara, gwar,
rycerz, żołnierz, gdyż mówimy i piszemy rycerski, żołnierski,
wrózbiarz, stolarz, gdyż mówimy i piszemy wróżbiarka, stolarski.

Po spółgłoskach n. p. brzemię, dobrze, drzemać, drzewo, drzwi, drzazga, Odrzykoń, grzać, grzech, chrzan, chrzest, dojrzały, dojrzeć, ujrzeć, krzak, krzyk, krzyż, krzywy, krząkać, krzątać się, pokrzywa, przez, przy, przód, pieprz, trzaska, trzon, trzymać, wrzeciono, Wawrzyniec i t. d.

Piszemy jednak ż po spółgłoskach we wyrazach: burżuazja, dzierżyć, dzierżawa, drżeć, dżokej, inżynier, Iłża, komża, lżyć, łże, łżą, Łomża, małżeństwo, małżonek, małżowina, Mojżesz, mżyć (deszcz mży) rżysko, skarżyć, staropol. wżdy. Piszemy częściej rznąć, orznąć, niż
rżnąć, orżnąć.

Piszemy sz po spółgłoskach w wyrazach: kształt, kszyk (ptak), pszenica, pszczoła, wszak, wszelki, owszem, wszystek i w zakończeniach stopnia wyższego przymiotników: słab-szy, rzad-szy, lich-szy, więk-szy, mil-szy, lep-szy, żyw-szy i t. p.

3) Piszemy rz na początku w wyrazach: rzadki, rzednieje, rząd, rządca, rzekę, rzec, rzecz, rzegotka, rzeka, rzemień, rzemiosło, rzep, rzeszoto, rzetelny, rzewny, rzezać, rznąć (piłką, nożem), rzeź, rzeźba, rzeźki, rzeźwy, rzezimieszek, rzępolić, rzęsa, rzęsisty, rzodkiew, rzucać, Rzym i w złożonych: nie-do-rzecz-ny, u-rząd, za-rządca, z-rzeszenie, za-rznąć, wy-rzynać, wy-rzucać i t. p.

4) W środku wyrazów po samogłoskach: barbarzyńca, bierzmować, burza, jarząbek, jarzębina, jarzyć się, jarzyna, kojarzyć, korzyść, Małgorzata, murzyn, obwarzanek, orzech, perzyna, pierzchać, porzeczka, szczerzyć, tarzać, towarzysz, uderzyć, warzachew, wierzba, wierzch, wierzeje, wierzgać, zaperzyć się, zarsewie, zmierzch, zorza, zwierz.

5) Na końcu wyrazów zwłaszcza w zakończeniach -arz, -era brewjarz, egzemplarz, lampiarz, ołtarz, alkierz, kołnierz, moździerz, pręgierz, probierz, i we wyrazach: kurz, macierz, nietoperz, perz, pi skorz, twarz, tchórz, węgorz.

W wyrazach: marznę, zmarzły, obmierzły, mierznę, Erzerum ltery rz nie oznaczają jednej głoski ż, ale dwie głoski: r i z.

Literę ż piszemy:

1) We wyrazach, w których odczuwamy wspólność pochodzenia
wyrazami, mającemi w mowie i piśmie s, g, h lub dz u. p.
wożę wożenie, gdyż mówimy i piszemy wóz, wozić,
każe, gdyż mówimy i piszemy kazać,
skażenie gdyż mówimy i piszemy skaza, skazić,
grożę, pogróżka, gdyż mówimy i piszemy gronie, zgroza,
ważę, ważny, gdyż mówimy i piszemy waga,
leżę, łoże, gdyż mówimy i piszemy legne.,
sroż-szy, uboż-szy, gdyż mówimy i piszemy srogi, ubogi,
Sapieżyna, gdyż mówimy i piszemy Sapieha,
drużyna, drużka, gdyż mówimy i piszemy druh,
mosiężny, spieniężyć, gdyż mówimy i piszemy mosiądz, pieniądz,
książę, księża, gdyż mówimy i piszemy ksiądz.

2) Na początku wyrazów: żaba, żagiel, żagiew, żakiet, żak, żaluzja, żałość, żandarm, żądać, żbik, że, żebro, żeglarz, żerdź, żętyca, Żmudź, żołądek, żoładź, żołnierz, żółty, żółć, żóraw, żreć, żuć, żuchwa, żuk, żupa, żupan, żur, żużel, żwawy, żwir, żyć, żyd, żyła, żyto, żywy, żyzny.

3) W środku wyrazów: aniżeli, ażurowy, bażant, biżuterja, cięźear, dążyć,  drążyć,  drużyna,  duży, gaża,  grażyć (po-grążyć), hoży, jeżeli, jeżyna, jużyna (podwieczorek   w języku   ludowym), kożuch, lubieżny, łyżwy, łyżka,  Łużyce. menażer ja,  mężny, mężczyzna, mitreżyć, nadwerężać, niebożę, nużyć,  niżej, niż-szy, obroża,  ostrożny, pasażer, piżmo, pożar, pożoga, prażyć, prężyć, róża, rożen, ryży, smażyć, sprężyna, spiżarnia, ścieżka, świeży, wyżej, wyżymać, wyżymaczka, zżymać się.

4) Na końcu  wyrazów:   aż,  bagaż,   bandaż, czyż, iż, jeż, już, krzyż,  młodzież,  masaż,  mąż, naóścież, niż, nóż, nuż, (nuże), papież, Paryż,  przecież,  potaż,  ryż,  spiż,  sprzedaż,  tuż (obok), wąż, witraż, wróż.

W  wyrazach: dżdżysty, dżdżu, dżdżownica, jeżdżę, gwiżdżę, móżdżek litery dż oznaczają jedną głoskę dż. W wyrazach złożonych odżynać, odżyć i t.,p. wymawiamy d i ż osobno jako dwie głoski.

15. Używanie w piśmie liter h i ch.
Polacy, zamieszkujący środkowe części Polski, wymawiają jednako głoski, oznaczane w piśmie literami h i ch. Tak n. p. wyrazy chart (pies) i hart (twardość, sila) brzmią zupełnie jednakowo. Jedynie Polacy, stykający się z Czechami  lub Rusinami,   czynią  różnicę   w wymawianiu głosek,   oznaczanych temi literami.