Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

W odmianie wyrazów obcych, w których zakończeniu piszemy j po spółgłosce, a więc w takich jak: racja, misja, Marja, wizja, Arabia, religja, Zofja, linja i t. p. piszemy to j także przed końcówką i. Piszemy więc: racji, misji, Marji, Azji, Arabji, religji, Zofji, linji i t. p. W dopełniaczu liczby mnogiej tych wyrazów piszemy jednak obecnie -yj, -ij, jakkolwiek we wymowie wielu ludzi brzmi to zakończenie odmiennie. Piszemy więc: racyj, misyj, Maryj, wizyj, Arabij, religij, Zofij, linij, dla odróżnienia od dopełniacza l. p. racji, misji i t. d.

Są jednak wyrazy, w których wymawiamy spółgłoskę j przed i, ale jej w piśmie nie oznaczamy. Dzieje się to wtedy, jeżeli znajduje się przed zakończeniem i, ale po samogłosce n. p. aleja— alei, zawieja — zawiei, żmija — żmii, Dobija — Dobii, szyja — szyii, Kołomyja — Kołomyi, stroję — stroisz, taję — taisz, mój — moi, twój — twoi, kolej — kolei. Piszemy też idea — idei, kamea — kamei.
Nie piszemy też j przed i na początku wyrazów. Piszemy więc i, igła, inny, ich, im, a nie ji, jigła, jinny, jich, jim, jakkolwiek wielu Polaków wymawia tak te i tym podobne wyrazy.

13. Używanie w piśmie liter u i ó. Już wyżej powiedziano, że samogłoskę u można oznaczać w dwojaki sposób: przez u i przez ó. Obie te litery oznaczają dziś jedno i to samo brzmienie, jedne i tę samą głoskę. Nie możemy jednak dowolnie używać jednej lub drugiej litery. Są przepisy, dokładnie określające, kiedy mamy używać litery u, a kiedy litery ó. Już samo podobieństwo litery ó do litery o wskazuje, że musiała ona kiedyś oznaczać głoskę, podobną brzmieniem do głoski o. Tak też w rzeczywistości było. Litera ó oznaczała kiedyś głoskę, która miała brzmienie pośrednie miedzy brzmieniem samogłoski o a samogłoski u. Jeżeli porównamy sposób wymawiania samogłoski o i samogłoski u, to przekonamy się, że przy wymawianiu u wolny otwór w jamie ustnej jest węższy czyli bardziej ścieśniony, niż przy wymawianiu o.

Jeżeli tedy samogłoska, którą oznaczamy literą ó, miała niegdyś brzmienie pośrednie między o a u, to wolny otwór przy jej wymawianiu był bardziej ścieśniony, niż przy wymawianiu o. Były więc niegdyś w wymowie dwa o: jedno bardziej otwarte, brzmiące tak jak dzisiejsze o, i drugie bardziej ścieśnione, zbliżające się czyli pochylające się brzmieniem ku u. Nazywamy je też o pochyłonem lub ścieśnionem. To o pochylone czyli ścieśnione, ścieśniło się we wymowie czyli pochylało coraz bardziej ku u, aż wreszcie zrównało się brzmieniem zupełnie z tą samogłoską. W tych więc wyrazach, w których dziś piszemy o, wymawiano niegdyś o pochylone czyli ścieśnione. Dziś wymawiamy tu tylko u, zachowaliśmy i jednak dawny sposób pisania przez literę ó. Literę ó piszemy:

1) We wyrazach, w których widzimy wspólność pochodzenia z wyrazami, mającemi i w mowie i piśmie, w tem samem miejscu ó, a, lub e: wóz, wózek, gdyż mówimy i piszemy wozy, wozić, wiozę, wiozą, wiezie, groby, grzebać, grabać, sioło, sielski, zioło, ziele, zdrowy, pierze, pierzyna, osiem (ośm), zdrów, pióro, ósmy, kłóć, kłół, próć, prół, szósty, siódmy.

2) W następujących wyrazach:
brózda; chór, chróst, córka, czółno; dłuto; góra, Jakób, jaskółka, Józef, kłótnia, król, krótki, który, mózg; ogół, ogórek, pióro, płókać, płótno, powrósło, pół, półka, póty, póki, późny, protokół, próba, próchno, prószyć, prócz, próżny, równy, rózga, róża, rójmy; skóra, stróż, szczegół; tchórz, wiór, włóczyć, włókno, włócznia, wójt, wówczas, wróbel, wśród, wtóry, wróżba, żółć, żółty, żółw, żóraw, źródło.

3) W zakończeniu dopełniacza l. m. -ów: las, las-ów; rząd, rza-d-ów, dom, dom-ów i t. p.

We wyrazach: kłóć, proc, kłół, prół pisano także: kłuć, pruć, kłuł, pruł.

W innych wyrazach piszemy zgodnie z wymową u.

14. Używanie w pisowni liter ż i rz. Jakkolwiek litery ż i rz oznaczają zupełnie tę samą głoskę, nie możemy ich dowolnie używać
Litery rz piszemy:

1) We wyrazach, w których odczuwamy wspólność pochodzenia z wyrazami, mającemi r w mowie i piśmie n. p.
morze, gdyż mówimy i piszemy morski,
korzeń, gdyż mówimy i piszemy kora,
wrzeć, wrzał, gdyż mówimy i piszemy wrę, wrący (i wrzący),