Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

razie koniom pytamy o litery, to naliczymy sześć liter, jeżeli pytamy o głoski, to naliczymy tylko pięć głosek t.j. k, o, ni, o, m.

11. Dawniejszy sposób oznaczania spółgłoski j we wyrazach przyswojonych.
We wielu pismach i drukach polskich znajdujemy n. p. wyrazy takie jak: racya, Rosya, Asya, Pitya, dyabeł, Bułgarya i t. p. Czytając te wyrazy, wymawiamy je: racja, Rosja, Azja, Pitja, djabeł, Bułgarja i tak je też obecnie piszemy. Wszystkie te wyrazy są obcego pochodzenia i tylko w takich wyrazach po spółgłoskach c, s, z, t, d, r oznaczano do niedawna słyszaną we wymowie spółgłoskę J literą y. Po innych spółgłoskach oznaczano spółgłoskę j we wyrazach przyswojonych literą i. Pisano więc: religia, Fabian, kopia, chemia, Zofia, Julia i t. p., jakkolwiek wymawiano: religja, Fabjan, kopja, chemia, Zofja, Julja i t. p.

Pamiętać więc musimy, że litera y, którą spotykamy w dawniejszych pismach i drukach we wyrazach obcych, po literach c, s, z, t, d, r, a przed literami, oznaczającemi samogłoski, oznacza nam nie samogłoskę y, ale spółgłoskę j. Tę spółgłoskę j oznacza nam także we wyrazach obcych litera i, pisana po innych literach, oznaczających spółgłoski, a przed literami, oznaczającemi samogłoski. Jeżeli wiec weźmiemy jeden wyraz obcy, pisany w dawniejszy sposób, np. Arabia i wyraz czysto polski n. p. sarabia, to w wyrazie Arabia litera i oznacza nam spółgłoskę j i wyraz trzeba czytać tak, jak go dziś piszemy t. j. Arabja: natomiast w wyrazie sarabia litera i jest tylko znakiem miękkości poprzedniej spółgłoski i nie oznacza żadnej osobnej głoski.


12. Dzisiejszy sposób oznaczania, spółgłoski j we wyrazach przyswojonych. We wyrazach obcych, przyswojonych po największej części z języka łacińskiego, greckiego lub francuskiego, w których po spółgłosce wymawiamy i słyszymy j, oznaczamy je literą j we wszystkich zgłoskach z wyjątkiem pierwszej.

Piszemy więc: abiturjent, adjunkt, adjutant, armja, azjatycki, Azja, Arabja, arja, Anglja, Austrja, austrjacki, bdrjera, Benjamin, biblja, bibljoteka, bibljotekarz, brygadjer, brewjarz, Boliwja, cesja, ceremonja, ceremonjalny, Danja, Emilja, Eljasz, Egipcjanin, filja, filjalny, foljał, fuzja, fryzjer, fizjonomja, ftuksja, funkcjonarjusz, genjusz, genjalny, Galicja, Goljat, gubernja, grubjan, grubjański, herezja, hislorja, Iljada, Istrja, ironja, Julja, kopja, kopjować, kolja, kostjum, Korjolan, komisja, koinisjoner, konjak, kolonjalny, kolonja, kurjer, kurjerski, lampjon, Leonja, lilja, liljowy, linja, linjować, Liwadja, litografja, Łucja, mumja, manja, manjak, manjactwo, manjera, Mesjasz, medjum, medalion, miljard, miljardowy, Mongolja, oficjalny, orjentować się, orjentalny, opjum, Ozjasz, Orjon, pasja, pasjans, porcja, proporcją, proporcjonalny, portjer, portjera, Persja, parjas, patrycjusz, patrjota, patrjarcha, racja, racjonalny, Rosja, rewja, rewizja, radjum, relikwje, safjan, salmjak, sanitarjuszka, sesja, Saksonja, Syrja, scysja, serja, Sycylja, Sabaudja, talja, Tuljusz, Tycjan, unja, Wergiljusz, Wiktorja, wigilja, wilja, Walja, warjat, warjactwo, zwarjować, wizja, wizjoner, Zofja, Zacharjasz i t. p.

W pierwszej zgłosce wyrazów obcych piszemy zawsze i. W tej zgłosce bowiem wymowa tych wyrazów nie jest jeszcze jednakowa u wszystkich Polaków. Są to głównie wyrazy, zaczynające się od zgłosek:

bio-, biti-: biologja, biografja, biust, biuletyn, biuro;
dla-, die-, dio-, diu-: diagnoza, diakon, diament, dialekt, dia¬log: diecezja, diecezjalny, dieta: Dionizy, Dioklecjan, diorama; diur-num, diurnista;
fia-, fio-: fiakier, fiołek, fioletowy, fiord:
hia- hie-. hio-: hiacynt, hiena, Hieronim, hieroglif, Hiob;
tnia-, mio-: miazmat, miopja;
pia-, pie-, pio-, piu-: pianino, pianista, piastr, pietyzm, piedestał, pionier, Pius.
tria-, trie-, trio-, triu-: triada, Triest, trio, triumf, triumfować i t. d.

Piszemy też: kiosk, klient, tiara, wiadukt, wiolonczela.
W wyrazach tych zachowujemy pisownię przez i także w złożeniach a więc: pianino i fortepian, diecezja i archidiecezja, diakon, archidiakon.
Tam, gdzie powszechnie wymowa jest u wszystkich Polaków jednaka, piszemy zgodnie z tą wymowa i jako znak miękkości poprzedzającej spółgłoski głównie w zakończeniach: -nier,-niera, -nierka: inżynier, magazynier, pionier, kosynier, maniera, bomboniera, manierka, bombonierka i t p.

Piszemy też ija lub yja we wyrazach: chrześcijanin, chrześci¬jański, chrześcijaństwo, pijar, pijarski, chryja, cyjan. Syjam, syjamski, Syjon, syjoński, gdyż tak przeważnie już te wyrazy wymawiamy. Przez -j piszemy również polskie wyrazy: Czartoryja, Kołomyja, Osoryja, Złotoryja.