Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

inne samogłoski polskie nie posiadają. Z tego powodu nazywamy samogłoskę i średniojęzykową, albo miękką. W przeciwstawieniu do niej inne samogłoski zwiemy twardemi.

Jeżeli teraz porównamy sposób wymawiania początkowych spółgłosek wyrazów n. p. pasek i piasek, to przekonamy się, że przy obu tych spółgłoskach mamy zwarcie warg, ale przy drugiej mamy prócz tego silne wygięcie średniej części języka ku podniebieniu, jak przy samogłosce i. To wygięcie nadaje brzmieniu tej spółgłoski taki sam odcień miękkości, jak samogłosce i. Tego odcienia miękkości nie ma brzmienie spółgłoski p, gdyż przy jej wymawianiu średnia część języka jest oddalona od podniebienia. Nazywamy więc spółgłoskę p spółgłoską średniojęzykową lub miękką. W przeciwstawieniu do niej nazywamy spółgłoskę p twardą.

Podobną różnicę zauważymy, wymawiając początkowe spółgłoski wyrazów n. p. badać i biadać, wór i wiór, mech i miech, siny i syny, seby i zięby i t. p.

Gdybyśmy tak zbadali sposób wymawiania wszystkich spółgłosek, przekonalibyśmy się, że przy wymawianiu jednych średnia część języka jest oddalona od podniebienia, a przy wymawianiu drugich silnie wygięta ku podniebieniu. Możemy więc wszystkie spółgłoski podzielić na twarde i na miękkie czyli średniojęzykowe. W mowie polskiej literackiej mamy następujące spółgłoski twarde i miękkie:

twarde: p, b, m, f, w, n, t, d, ł, s, z, c, dz, sz, ż, rz, cz, dż, r, k, g, ch, h
miękkie: pi*, bi, mi, fi, mi, ń, -, -, l, -, -, -, -, ś, ź, - ć, dź, -, j, ki, gi, chi, hi.

Spółgłoski bezdźwięczne i dźwięczne. Wymawiając głoskę a szeptem i trzymając koniec palca na krtani, nie zauważymy żadnego drgania. Jeżeli jednak będziemy tę głoskę wymawiać głośno, wówczas pod palcem uczujemy drganie. To drgają napięte struny głosowe, przez które przeciska się wydech i sprawia, że struny głosowe wydają dźwięk, słyszany jako samogłoska a. Takie drganie strun głosowych i taki dźwięk zauważymy przy głośnem wymawianiu wszystkich samogłosek. Wszystkie samogłoski są więc głoskami dźwięcznemi.


Jeżeli trzymając koniec palca na krtani, wymówimy po kolei wyrazy n. p. pas i bas, szyć i żyć, litos i glos, to zauważymy, że przy

wymawianiu spółgłosek p, sz, k nie czujemy drgania strun głosowych w krtani i nie słyszymy żadnego dźwięku, natomiast przy wymawia¬niu spółgłosek b, s, g czujemy drganie strun głosowych i słyszymy dźwięk. Są więc spółgłoski p, ss, k bezdźwięczne, a 6, s, g, dźwięczne. Jeżeli tak zbadamy sposób wymawiania wszystkich spółgłosek, przekonamy się, że jedne są bezdźwięczne, a drugie dźwięczne. Oto ich zestawienie:
Bezdźwięczne: p,pi,-,   -,  f, fi, -, -, t,-,-,s, c,ss,ś,cz, ć, -,-,k,ki,ch,chi
h, hi Dźwięczne:        b, bi, m, mi, w, tvi, n, ń, d, t, l, s, dz, ś, ś, dś, dź, r, j,g,gi, — —
Jeżeli tak zbadamy sposób wymawiania zestawionych wyżej par spółgłosek bezdźwięcznych i dźwięcznych, to przekonamy się, że w sposobie wymawiania tych par jest tylko ta różnica, że przy spółgłoskach dźwięcznych drgają struny głosowe i wydają dźwięk, a przy bezwdzięcznych nie.


10. Sposób oznaczania w piśmie spółgłosek miękkich.
Już wyżej powiedziano, że niektóre głoski oznaczamy w dwojaki lub nawet trojaki sposób. Temi głoskami są właśnie spółgłoski miękkie. Tylko dwie z nich oznaczamy zawsze jednakową literą t. j. l i j, inne oznaczamy w następujący sposób:

1) Przed samogłoską i piszemy litery spółgłosek twardych n. p. p-ić, ro-b-ić, pla-m-ić, w-ić, ko-n-i, z-ima, dz-iś, k-ij, ro-g-i, Ch-iny, S-ilary i t. p.
2) Przed innemi samogłoskami piszemy literę spółgłoski twardej w połączeniu z literą i n. p. pi-ana, ro-bi-a, pla-mi-ę, wi-e-ni-ec, ko-ni-om, Jó-zi-u! ki-eł, ro-gi-em, Hi-eronim itp.
3) Tylko spółgłoski w, s, ś, ć, dź na końcu wyrazów i przed spółgłoskami oznaczamy literami ń, ś, ż, c, dź n. p. ko-ń, nie-ś-my ik-dź-bło, ć-ma, sie-ć i t. p.

Jeżeli tedy weźmiemy n. p. wyraz p-ić, to litera p, jakkolwiek taksamo pisana jak, n. p. w wyrazie pas, oznacza nam spółgłoskę miękka, gdyż po tej spółgłosce wymawiamy samogłoskę i, którą także wyraźnie słyszymy. Natomiast w wyrazie n. p. ro-bi-ę litera b w połączeniu z literą i oznacza jedna spółgłoskę t. z. miękkie b-Przy wymawianiu wyrazu robię nie słyszymy wcale samogłoski i przed samogłoską ę, toteż litera i nie jest tutaj literą osobnej samogłoski, lecz jedynie znakiem miękkości poprzedzejącej spółgłoski miękkiej b. Taksamo i przy innych spółgłoskach miękkich.

*) Litera i oznacza  tu   miękkość  poprzedzającej   spółgłoski,  jak ja ozna¬czamy n, p. w wyrazach: pi-asek mi-essać i t. d.