Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

Porządek ten trzeba znać. gdyż znajomość ta ułatwia nam bardzo szukanie wyrazów w słownikach albo układanie ich w porządku alfabetycznym.
Litery te wyliczone, nazywamy literami małego abecadła. Istnieją bowiem jeszcze litery wielkiego czyli dużego abecadła; a w każdym języku ustalone są zwyczaje, kiedy używać należy małych, a kiedy dużych liter.


Kształt liter abecadła polskiego jest bardzo podobny do kształtu liter alfabetu łacińskiego, albowiem ci, którzy pierwsi po polsku pisali, użyli do tego liter łacińskich. Zwiemy też takie pismo, jak polskie, pismem łacińskiem.

Polski alfabet nie jest zupełnie równy łacińskiemu. W alfabecie łacińskim niema liter a, ć, ę, ł, ń, ó, ś, w, ż, ź. Litery te dodawali do
swego alfabetu Polacy, zmieniając nieco litery łacińskie przy pomocy ogonków, kresek, łuczków i kropek, aby w ten sposób oznaczyć odmienne głoski polskie. Litera w powstała przez podwojenie łacińskiej litery v.

Kto zna głoski polskiej mowy, ten zauważy, że wymienione wyżej litery nie oznaczają wszystkich tych głosek. To też musimy litery abecadła odpowiednio ze sobą łączyć. Tak n. p. początkowe głoski wyrazów: cz-as, sz-ary, dż-dżysty oznaczamy przez połączenie liter c i z, s i z, d i ż. O tem oznaczaniu głosek polskich dwiema literami była już mowa wyżej.


6. Nazwy liter i głosek.
Samogłoski i spółgłoski. Litery mają swoje nazwy, których używamy, kiedy chcemy oznaczyć jakąś literę. Jeżeli więc ktoś nas zapyta, z jakich liter składają się n. p. wyrazy: los, zjeść, mowa, siedź, użyjemy nazw: el, o, es, zet, jota (albo je albo jot), e, es, cię, em, o, wu (lub we), a; es, i, e, d, ziet. Na oznaczenie litery ó używamy nazwy »o kreskowane« albo »o z kreską*. Literę y nazywamy y albo z greckiego ipsylon.
Nazw liter używamy także do nazywania głosek. Chcąc wymienić głoski, z których składają się n. p. wyrazy: ilu, ciocia, tedy, sączę, użyjemy nazw tych głosek: i, el, u, cię, o, cię, a, te, e, de, y, es, ą, cze, ę. Rozważając te nazwy, spostrzegamy, że jedne z nich, zgodne są zupełnie z brzmieniem samej głoski, czyli że samo brzmienie głoski jest zarazem jej, nazwą. Są to głoski i, u (ó), o, a, e, y, a, e. Głoski te możemy też łatwo wymówić same, bez pomocy innych głosek i dlatego nazywamy je samogłoskami. Natomiast nazwy wszystkich innych głosek nie oddają nam samego brzmienia głoski, lecz wespół z inną głoską lub innemi głoskami. Nie wymieniamy też zwyczajnie tych głosek samych, lecz przy pomocy czyli wespół z innemi głoskami. Dlatego też nazywamy je wszystkie spółgłoskami.

7. Sposób wymawiania głosek i ich główne rodzaje.
Wymawiając głoski i, u (ó), o, a, e, y, e, ą zauważymy, że przy ich wymawianiu usta są węziej lub szerzej otwarte i że wydech z płuc przepływa wolnym otworem między górną a dolną częścią jamy ustnej. Ten wolny otwór jest główną cechą sposobu wymawiania wszystkich, samogłosek. Możemy więc powiedzieć, że samogłoskami są te głoski, przy których wymawianiu prąd powietrza płynie z płuc wolnym otworem. Samogłoski są więc głoskami otwartemi.

Takiego wolnego otworu nie zauważymy już przy wymawianiu żadnej innej głoski. Wymawiając bowiem n. p. głoskę m tak, jak ja i słyszymy na końcu wyrazu mam, spostrzeżemy, że usta są zwarte, a wydech płynie wolnym otworem przez nos. Mamy więc tu w sposobie wymawiania tej głoski połączenie otwarcia i zwarcia. Przy wymawianiu głoski p tak, jak ją słyszymy n. p. w wyrazie sęp, mamy już tylko samo zwarcie. Wymawiając głoskę sz tak, jak ją słyszymy na końcu wyrazu n. p. ko-ss, przepuszczamy wydech przez wąziutką szczelinę między końcem języka a dziąsłami. Przy wymawianiu głoski es tak, jak ją słyszymy na końcu wyrazu n. p. pa-ni-cz, zauważyć możemy, że koniec języka tworzy z dziąsłami nasamprzód zwarcie a potem szczelinę.

Gdybyśmy w ten sposób przeszli wszystkie spółgłoski, przekonalibyśmy się, że główną cechą ich sposobu wymawiania jest albo zwarcie narzędzi głosowych w jamie ustnej, albo szczelina między niemi albo połączenie zwarcia z otwarciem lub następstwo szczeliny po zwarciu. Możemy więc powiedzieć, że spółgłoskami są te wszystkie głoski, przy których wymawianiu wydech, płynący z płuc, nie przechodzi wolnym otworem, ale napotyka w jamie ustnej na zwarcie lub szczelinę.

8. Głoski twarde i miękkie.
Porównywając sposób wymawiania samogłosek przekonamy się, że najwęższy wolny otwór tworzą narzędzia głosowe w jamie ustnej przy wymawianiu samogłoski i. Grzbiet języka przybliża się wtedy środkową swa częścią najsilniej do podniebienia. To zbliżenie średniej części języka do podniebienia nadaje tej samogłosce pewien odcień miękkości, której