Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

a następnie przez wąziutką szczelinę, którą tworzy koniec języka że ścianką tylnych zębów i wydaje dźwięk s. Zmieńmy tylko nieco układ języka i zębów, a wymówimy zupełnie odmienny dźwięk. Po wymówieniu s rozszerzają się usta, język odsuwa się od podniebienia, struny głososowe ściągają się znowu i napinają, a wydech powietrza, wprawiając je w drganie, przechodzi przez szeroki otwór w ustach i wydaje dźwięk a. Porównywając ułożenie się strun głosowych i zbliżenie narzędzi głosowych w jamie ustnej, a więc odległość języka od podniebienia i zębów, rozwarcie warg, zauważymy, że przy każdym z tych dźwięków inaczej układają się narzędzia głosowe czyli, że każdy z tych dźwięków ma inny sposób wymawiania. Możemy to stwierdzić także na innych wyrazach n. p. ruch, lina, woda i t. p. W wyrazach tych wyróżnimy dźwięki r-u-ch, l-i-n-a, w-o-d-a. Mniejszych cząstek głosowych nie zdołamy tu uchem wyróżnić. Każda zaś z nich ma odrębny sposób wymawiania i dlatego słyszymy je w wyrazach jako odmienne dźwięki. Jedynie tylko końcowe cząstki wyrazów lina i woda brzmią jednakowo, gdyż mają zupełnie jednakowy sposób wymawiania. Te najmniejsze cząstki głosowe wyrazów, mające swój własny sposób wymawiania, nazywamy
głoskami.


4. Głoski a litery.
Gdy wymówimy wyraz osa, wyróżnimy w nim słuchem trzy odmienne głoski, z których każda ma swój odmienny sposób wymawiania; gdy ten wyraz napiszemy, wyróżnimy w nim wzrokiem trzy odmienne znaki, z których każdy ma swój własny sposób pisania i odpowiada osobnej głosce wyrazu. Znaki dla oznaczania głosek w piśmie nazywamy literami. Mamy więc inną nazwę dla oznaczania najmniejszych cząstek wyrazów w mowie, a inną w piśmie. To też należy dokładnie odróżniać głoskę od litery. Głoskę wymawiamy i słyszymy; literę piszemy i widzimy. Często jednak w potocznej mowie, zamiast mówić: »Napisz literę, oznaczającą głoskę a« — mówimy: »Napisz głoskę a«. Jest to jednak tylko skrócony sposób mówienia, myślimy bowiem o napisaniu litery, oznaczającej głoskę a, a nie o napisaniu głoski.

Wymawiajmy wyrazy n. p. o-s-a, k-u-r-y, g-n-e i przypatrzmy się literom, któremi je piszemy. Przekonamy się, że każdej głosce wyrazu wymówionego odpowiada tu jedna litera wyrazu napisanego.

Wymawiajmy teraz głoskami wyrazy: cz-a-s, dz-w-o-n, j-e-ż-dż-ę, k-o-sz, dzi-e-ń i porównajmy ilość wymówionych w każdym wyrazie głosek z ilością liter, których użyliśmy do napisania tych wyrazów. Przekonamy się, że mamy tu więcej liter, niż głosek. W pierwszych czterech wyrazach głoski cz, dz, dż, sz oznaczyliśmy dwiema literami, w piątym wyrazie głoskę dzi — trzema. Widać z tego, że w piśmie polskiem panuje zwyczaj oznaczania niektórych głosek dwiema, a nawet trzema literami.

Wymawiajmy po kolei głoskami wyrazy:

ki-e-ł, k-i-j
wi-ę-c, w-i-ć     
k-o-ni-o-m, k-o-n-i, k-o-ń.

Przekonamy się, że początkowe głoski wyrazów ki-e-ł, k-i-j brzmią zupełnie jednakowo, a przecież oznaczamy je w dwojaki sposób: w wyrazie ki-eł przez ki, a w wyrazie k-i-j przez k. Podobne zjawisko zauważymy we wymawianiu i pisaniu wi-ęc i w-i-ć. Porównywając brzmienie głosek przy wymawianiu wyrazów: ko-ni-om, ko-n-i, ko-ń z literami, użytemi do ich napisania, spostrzeżemy, że głoska, następująca po o, brzmi zupełnie jednakowo, a przecież oznaczamy ją w trojaki sposób t. j. przez ni, n, ń. Są więc wjęzyku polskim głoski, które według zwyczaju, przyjętego w piśmie polskiem, oznaczamy w dwojaki albo trojaki sposób.


Wymawiając wyrazy: Bug i Bóg, nie słyszymy żadnej różnicy w brzmieniu ich głosek, a jednak środkową głoskę w wyrazie Bug znaczymy literą u, a w wyrazie Bóg literą ó. Podobną różnicę w oznaczaniu jednej i tej samej głoski, zupełnie taksamo brzmiącej, zauważymy także w takich wyrazach jak mur i mór (= pomór), kup (od kupić) i kóp (od kopa), chart i hart, może i morze, każe i karze. W polskiem piśmie istnieje więc zwyczaj, że tak samo brzmiące głoski, oznaczone w pewnych wyrazach przez u, ch, ż oznaczamy w innych przez ó, h, rz.


5. Abecadło czyli alfabet polski. Zbiór wszystkich liter, używanych w piśmie do oznaczania głosek jakiejś mowy, nazywamy abecadłem albo alfabetem. Wyraz »abecadło« pochodzi od nazw początkowych liter tego zbioru a, b, c, alfabet zaś od nazw początkowych liter greckich alpha, beta.

W abecadle polskiem mamy następujące litery, wymieniane zwykle w takim porządku:

a, ą, b, c, ć, d, e, ę, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, ty, z, ż, ź.