Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

5) Jeżeli we wyrazie jest jedna spółgłoska między dwiema samogłoskami n. p. ręka, oko, zachodzić, wówczas dzielenie wypadnie przed spółgłoską: rę-ka, o-fco, za-cho-dzić 1).

6) Jeżeli między dwiema samogłoskami jest więcej spółgłosek, n. p. garstka, wszystko, ostrze, norymberski, wówczas na następną linję przenosimy litery tych spółgłosek, od których w języku polskim zaczyna się większa ilość wyrazów. Dzielimy więc: garst-ka, wszyst-ko, o-strze, norymber-ski. Nie mogą więc nam służyć jako wzór do dzielenia wyrazy n. p. łba, łkać, lnu, lśnić, lżyć, rwać, rtęć, mknąć,
mżyć, mgła, msza, mścić się, bo od takich spółgłosek zaczyna się niewielka ilość wyrazów. Nie będziemy więc dzielić: pa-łka, lecz pał-ka, nie pu-lsować, lecz pul-sować, nie I-łża, lecz Ił-ża, nie mo-rwa, lecz mor-wa, nie Ma-rta, lecz Mar-ta, nie sa-mku, lecz sam-ku (ale za-mknę, ode-mknę, przy-mknę, u-mknę, bo tu odczuwamy złożenie ze słowem mknę, nie ko-mża, lecz kom-ża, nie ła-ko-mstwo, ale ła-kom-stwo.

18. Akcent czyli przycisk.

Wymawiając wyrazy polskie n. p.: ramię, ramiona, ramionami zauważymy, że we wyrazach tych zawsze jedną głoskę wymawiamy silniej, a inne mniej silnie. Takie silniejsze wymawianie zgłoski wyrazu nazywamy akcentem albo przyciskiem. Zgłoskę akcentowana oznaczamy tu tłustym drukiem. Wymawiajmy jakiekolwiek -więcej niż jednozgłoskowe wyrazy polskie, a zauważymy, z małemi wyjątkami, że przycisk pada w nich zawsze na drugą zgłoskę od końca. Jest to właśnie znamienna cecha przycisku polskiego. Ze względu na to że przycisk pada stale na tę samą zgłoskę od końca, nazywamy akcent czyli przycisk języka polskiego stałym. Takiego przycisku nie ma n. p. język ruski; tam bowiem pada przycisk w różnych wyrazach na różne zgłoski od końca. Rusini mówią n. p. ku-py-t z akcentem na drugiej, wy-mo-wy-ty z akcentem na czwartej zgłosce od końca, pro-stak, z akcentem na końcowej zgłosce. Taki akcent zwiemy ruchomym.

Jeżeli wyraz ma więcej niż trzy zgłoski n. p. po-lo-wa-nie naj-nie-bes-piecz-niej-szy, wówczas obok przedostatniej zgłoski akcentujemy także pierwszą zgłoskę, ale słabiej.

Tylko kilka wyrazów polskich różni się od ogółu wyrazów i do miejsca akcentu czyli przycisku. Są to wyrazy: okolica, ogółem, wogóle, rzeczpospolita. Wymawiamy je zazwyczaj z przyciskiem na trzeciej zgłosce od końca.

19. Akcent czyli przycisk we wyrazach przyswojonych.

Język posiada wiele wyrazów przyswojonych z obcych języków. Wyrazy te albo zatrzymały ten akcent, jaki miały w tym języku, z którego je przyswojono, albo otrzymały akcent polski na przedostatniej zgłosce.

Pierwotny akcent na trzeciej zgłosce od końca zatrzymały zwłaszcza wyrazy, zakończone na -ika, -yka, a oznaczające zwłaszcza nauki i sztuki n. p. fizyka, matematyka, logika, botanika, muzyka, pedagogika, polityka i t. p., taki bowiem akcent miały te wyrazy w języku łacińskim, za pośrednictwem którego je przyswojono, choć pochodzenie tych wyrazów jest greckie. Taksamo za pośrednictwem języka łacińskiego przyswojono wraz z akcentem wyrazy takie jak: muzeum, liceum, koloseum, idea, Orfeusz, Demostenes, Arystoteles i t. p. i ten akcent do dziś dnia zachowano. Zachowujemy też na trzeciej od końca akcent takich wyrazów czysto łacińskich jak Romulus, Cycero, formuła, uniwersytet, rubryka. Z wyrazów, Przyswojonych z innych języków, mają przycisk na trzeciej od końca takie wyrazy jak: Napoleon, Fryderyk, Wallenrod, opera. Pamiętać jednak trzeba, że te wyrazy mają akcent na trzeciej od końca tylko w mianowniku l. p. i w tych przypadkach, które są mu równe co do ilości zgłosek. Jeżeli, ilość zgłosek się zmieni akcent przechodzi na przedostatnią zgłoską. Mówimy więc: muzyka, w muzyce, muzykę ale muzyk, muzykami, Napoleon, ale Napoleona.

20. Łączenie odrębnych wyrazów pod jednym akcentem.

Wymawiając takie połączenia wyrazów jak: nie widzę, nie widzę go, za lasem, czy to ty? tych lat, w tych czasach, radować się, nie nasz, na wieś zauważymy, że w połączeniach tych tylko jeden wyraz ma przycisk, nie mają go zaś ani poprzedzające ani nastepujące wyrazy jednozgloskowe. Połączenia takie złączone są więc jednym wspólnym akcentem.

Wyrazy, złączone wspólnym akcentem z wyrazem następującym, nazywamy z greckiego proklitykami. Proklitykami więc będą n. p. wyrazy nie, tak, kto, czy w takich połączeniach jak: nie widać, tak łatwo. Kto wie, czy przyjdzie.

Wyrazy złączone wspólnym akcentem z wyrazem poprzedzającym, nazywarny z greckiego enklitykami.