Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

Podobnie jak liter u i ó, rz i ż tak i liter , h i rz nie możemy dowolnie używać. Są bowiem wyrazy, w których, według zwyczaju piszemy tylko literę h, i wyrazy, w których używamy jedynie litery ch. Litery h używamy przedewszystkiem w wyrazach przyswojonych zwłaszcza z języka czeskiego, ruskiego i łacińskiego. Piszemy ją w wyrazach, z których ważniejsze tu się wymienia:

1) Na początku w wyrazach: ha! haft, hajdamak, hak, hala, Halina, Hania, hałas, hałastra, hamować, hamak, handel, hańba, harap, harc, harcerz, hardy, harfa, harmonja, hart (twardy), hartować, hasać, hasło, hazard, heban, hebel, hebrajski, heca, hej!, hejnał, hektar, hektolitr, Helena, Hellenowie, heljotrop, hełm, Henryk, herb, herbata, heretyk, herszt, het, hetman, hiena, higjena, Hilary, Hiob, historja, hodować, hojny, hola! Holandja, holować, hołd, ho¬łota, honor, honorarjum, hop, horda, horyzont, hostja, hotel, hoży, hrabia, hubka, hufiec, huk, hulać, humor, Hunnowie, hura! husarz, husyta, huśtać, huśtawka, huta, hycel, hymn.

2) W środku wyrazów: Abraham, alkohol, błahy, bohater, Bohdan, buhaj, czyhać, kahał, kurhan, Mahomet, nahajka, ohyda, pohaniec, puhar, puhar, Sapieha, wahać się, wahadło.

3) Na końcu wyrazów: Boh (rzeka), druh.

W innych, częściej używanych wyrazach, po największej części polskich, używamy litery ch n. p. chełpić się, chata, chęć, chory, chorągiew, chudy, chytry, mucha, lichy, suchy, zuch, duch, ruch, z obcych piszemy ch w wyrazach: charakter, cholera, Chrystus, chrześcijanin, chrzest, Chorwacja, chirurg, chemja i t. p.

III. Brzmienie zgłosek i głosek we wyrazach i ich połączeniach.

16. Zgłoskotwórczość samogłosek.

Wymawiając zgłoski wyrazów polskich n. p. i, a. za, tu, mój, rę-ka, rącz-ka, nie-bez-piecz-ny i t. p., zauważymy:

1) że zgłoska może się składać nawet z jednej głoski,
2) że w każdej zgłosce jest tu jedna samogłoska.
W zgłoskach nie-, -piecz- jest nią samogłoska e. Litera i jest tylko znakiem zmiękczenia głosek n i p.

Tylko w niektórych wykrzyknikowych wyrazach jak: psi! prr! brr! hm! trr! i t. p. mamy zgłoski bez samogłoski.

Są jednak wyrazy jak n. p. miau-czeć, Au-gust, Au-strja, reu-ma-tyzm, Eu-ro-pa, w których dostrzegamy zgłoski, mające dwie samogłoski t. j. au i eu. Takie połączenie dwóch samogłosek w jedną zgłoskę nazywamy dwugłoską. W takiej dwugłosce jedna samogłoska — tutaj pierwsza — brzmi pełniej niż druga. Otóż ta pełniej brzmiąca samogłoska tworzy tu zgłoskę i dlatego nazywa się zgłoskotwórczą, a druga, mniej pełno brzmiąca, zwie się niezgłoskotwórczą.

A zatem z wyjątkiem takich wyrazów jak n. p. pst! hm! każda zgłoska polska ma jedną samogłoskę zgłoskotwórczą. Gdzie są dwie samogłoski tam druga z rzędu jest niezgłoskotwórczą.

Jeżeli zatem wyraz składa się tylko z jednej głoski, może tworzyć zgłoskę tylko wtedy, jeżeli tą głoską jest samogłoska n. p. a, i, u, a, na-u-ka, do-o-ko-ła szy-i. Nie tworzą więc osobnej zgłoski takie wyrazy jak: z, w i łączą się zawsze w zgłoskę z pierwszą zgłoską następującego wyrazu n. p. w do-mu, w kąt, z to-bą, z psem. Dlatego też pisząc nie zostawiamy wyrazów w, z na końcu linji, lecz przenosimy je razem z następnym wyrazem do linji następnej.

17. Główne zasady dzielenia wyrazów.

Już wyżej powiedziano, że dzieląc wyrazy przy pisaniu, musimy uważać, aby je dzielić w tem miejscu, gdzie wyraz rozpada się na zgłoski. Trzymamy się przytem naatępujących zasad:

1) Dzielimy wyraz tam, gdzie odczuwamy dobrze jego części składowe n. p. wez-brać, wez-mę, pod-robić, po-dróżny, prze-rwać, strasz-ny, pięk-ny, rzemieśl-nik, wziąw-szy, siadł-szy.

2) Litery y nie przenosimy na następną linję, jeżeli po niej następują litery spółgłosek. Dzielimy więc: Woj-ciech a nie Wo-jciech, a nie we-jdę, uj-mę a nie u-jmę, doj-rzę a nie do-jrzę, jaj-ko nie ja-jko. Jeżeli literę j poprzedzają litery spółgłosek, a następuje itera samogłoski n. p. Marja, Austrji, warjat, kurjer wówczas przenosimy na drugą stronę j z poprzedzającemi spółgłoskami: Ma-rja, Au-sttji, wa-rjat. Wyrazy, jak: objadać, podjeżdżać, odjechać i t. p, dzielimy: ob-jadać, pod-jeżdżać, od-jechać, gdyż odczuwamy tu wyraźnie części składowe ob, pod, od i jadać, jeżdżąc, jechać.

3) Części składowych, nie tworzących zgłoski, nie oddzielamy. Nie dzielimy wiać: a-ło-żyć, lecz zło-żyć, w-stawić, lecz wsta-wić.

4) Dwugłosek au, eu nie rozdzielamy: Au-gust, reu-matyzm, pau-za, Eu-ro-pa.