Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

WIADOMOŚCI OGÓLNE

1. Język ojczysty.
Język, którego nas rodzice nauczyli, i którym mówimy od dzieciństwa, jest naszym językiem oj czystym. Za jego pośrednictwem porozumiewamy się z najbliższą rodziną i innymi rodakami, w nim wyrażamy radość naszą i ból nasz, w nim modlimy się do Boga i wielbimy Jego wszechmoc. Za pośrednictwem języka ojczystego nabywamy w szkole i poza szkołą wiadomości z różnych nauk i sposobimy się tym sposobem do służby Ojczyźnie; za jego pośrednictwem poznajemy księgi stare, pisane przez naszych praojców i przyswajamy sobie ich myśli i uczucia, ich pragnienia i dążenia.

Miłujemy tedy język ojczysty jako najdroższą spuściznę przodków, jako największy skarb narodowy i starać się będziemy poznać go gruntownie i chronić od wszelakiego uszczerbku.

2. Rodziny językowe.
Język polski nie jest jedynym językiem ludzi; obok niego istnieją liczne języki inne, bliższe i dalsze. Polak, umiejący tylko po polsku zrozumie nieco mówiącego Czecha, Słowaka, Rusina lub Rosjanina ale nie zrozumie zupełnie Niemca, Francuza, a tem mniej Węgra, Turka lub Araba. Są tedy języki bliższe i dalsze, pokrewne i zupełnie obce, a więc przez pokrewieństwo tworzą się rodziny językowe.

Język polski należy do rodziny języków słowiańskich. Do niej należą oprócz niego: język serbo-łużycki, czeski, słowacki, serbo-chorwacki, słowieński, bułgarski i języki ruskie(małoruski, białoruski i wielkoruski czyli rosyjski).

Oprócz rodziny słowiańskiej jest jeszcze rodzina 1) języków germańskich (niemiecki, holenderski, angielski, duński, szwedzki, norweski), 2) języków romańskich, powstałych na gruncie języka łacińskiego (włoski, francuski, hiszpański, portugalski, rumuński), 3) język nowogrecki, powstały z dawnego greckiego, 4) język albański, 5) język ormiański, 6) język litewski. Języki te mają pewne podobieństwa w budowie i odmianie; ponieważ zaś narody, niemi mówiące, zamieszkują przeważnie Europę, nazwano te języki europejskiemi.

Z azjatyckich języków podobne cechy mają języki indyjskie i irańskie (perskie), nazywane językami aryjskiemi (arja = najlepszy, najznakomitszy). Te języki razem z europejskiemi tworzą wielką rodzine języków arjo-europejskich. Nie należą do tej gromady języki Węgrów, Finów, Lapończyków, Tatarów, Turków i Żydów (o ile używają języka hebrajskiego) chociaż narody te mieszkają w Europie.

3. Narzecza i gwary języka.
Źaden naród, choćby nawet niezbyt wielki, nie ma na całym obszarze swoim jednolitej- mowy. Chociaż tedy wszyscy jesteśmy Polakami, inaczej mówią Polacy w Krakowie, we Warszawie, we Lwowie i w Poznaniu, a jeszcze inaczej we Wilnie lub w Kijowie. Przyczyną tego są właściwości miejscowe i wpływ innych języków sąsiednich. Znaczne różnice językowe, obok zachowania istoty języka, mają narzecza (dialekty), do których w języku polskim liczymy tylko narzecze kaszubskie (na zachód od dolnej Wisły ku Bałtykowi); pozatem pewne różnice mają tylko gwary językowe, których jest bardzo wiele, ale najważniejszy ich podział jest na mazurzące i nie-mazurzące (wymowa s, c, e zamiast sz, es, ś). Mówiącego gwarą rozumiemy wszyscy bez trudności, mówiącego narzeczem trudniej. Język, którym piszemy i którym są drukowane książki polskie, nazywamy językiem książkowym (literackim).