Czytelnia / Gramatyka i stylistyka języka polskiego

A za rogiem czai się tautonim…

Czym jest tautonim?

Krótko mówiąc: jest słowną pułapką czyhającą "na tłumacza". Tautonimy to dwa wyrazy z różnych języków, które są identyczne (albo podobne) pod względem wyglądu lub brzmienia, ale ich znaczenia są całkiem odmienne, np. polski - kompot (napój owocowy) i angielski - compote (czyli danie składające się z gotowanych owoców z cukrem). "Fałszywi przyjaciele tłumacza" są znani w każdym języku. Termin ten pochodzi od francuskiego określenia: "faux amis du traducteur". Zdarzają się one zarówno w językach zdecydowanie różniących się od siebie (polski - angielski lub polski - niemiecki), jak i w językach, które są ze sobą blisko spokrewnione. W Polsce tautonimy nazywane są również "wyrazami zdradliwymi".

"Skojarzenia to przekleństwo"


Maria Wisłowska, specjalizująca się w tłumaczeniach literatury, powiedziała wiele lat temu: "Wiem z własnego i cudzego doświadczenia, że najłatwiej potknąć się nie na słowie trudnym, wyszukanym, należącym do terminologii specjalistycznej, lecz właśnie na tym najprostszym, nie budzącym podejrzeń, niby to znanym i zrozumiałym, ale - czy to przez podobieństwo dźwiękowe, czy też przez afiliację znaczeniową - stanowiącym właśnie niebezpieczną pułapkę." Aby więc ustrzec się przed tautonimami należy:

    * tłumaczyć świadomie - czyli rozumieć tekst źródłowy. Wiadomym jest, iż rzetelne tłumaczenie to po prostu napisanie przekładanego tekstu od nowa. Nie ważne czy będzie to instrukcja obsługi video, wiersz, powieść. Najważniejsze, aby przetłumaczyć nie tylko słowa, ale przede wszystkim treść oryginału;

    * zachować czujność językową - czyli szukać nowych znaczeń. Należy pamiętać, że wyrazy mogą być tłumaczone na wiele różnych sposobów, w zależności od kontekstu, kolokacji itp.

Język obcy jest naprawdę obcy

Często wydaje się, że dzięki rozwojowi techniki wiele słów ma to samo znaczenie w dwóch różnych językach. Należy jednak pamiętać o semantycznych subtelnościach. Łatwemu uleganiu tautonimom sprzyja istnienie internacjonalizmów, czyli wyrazów występujących w różnych językach, które mają podobną formę i znaczenie, np. radar, atom, telewizja, telefon. Jeśli nagle wśród tych swojsko brzmiących pojęć pojawi się słowo wyglądające znajomo, np. pathetic, ulegając pokusie skojarzeń, łatwo można się pomylić i zamiast żałosny, rozrzewniający, przetłumaczyć je jako patetyczny.

Przykłady „fałszywych przyjaciół tłumacza”


• pol. autopsja – 1. naoczne sprawdzenie czegoś. 2. (med.) sekcja zwłok
ang. autopsy - sekcja zwłok
• pol. baton - wyrób cukierniczy
ang. baton - batuta, pałeczka sztafetowa, pocisk
• pol. lektura - to, co się czyta lub trzeba przeczytać
ang. lecture - wykład
• pol. klozet - ubikacja
ang. closet - garderoba, szafa w ścianie
• pol. prezerwatywa
ang. preservative – środek konserwujący
• pol. ciekawy
czes. tĕkawy – niestały, lotny (chem.)
• pol. chata
czes. chata – domek weekendowy, schronisko górskie
• pol. biedny
czes. bídny – nędzny, nikczemny
• pol. festyn
fr. festin - uczta

Opracowano na podstawie artykułów z czasopisma "Język a kultura", dostępnych pod adresem: http://www.lingwistyka.uni.wroc.pl/jk/

W 2003 roku wydany został słownik „fałszywych przyjaciół tłumacza”: English-Polish Dictionary of False Friends oraz zeszyt ćwiczeń: Make Friend with False Friends – Practice Book. Szczegółowy opis książek oraz przykładowe strony można znaleźć pod adresem internetowym: http://www.biblioteka.anglisty.pl/customer/product.php?productid=7&cat=1