Czytelnia

Branicki bardzo dużo się spodziewał "po obrocie i rozumie Crutty [15]. W r. 1777 przydzielony był Crutta do przybyłego do Warszawy poselstwa tureckiego Numan-beja, przy czym wyraźnie zaznaczono, że „od króla, ministerium, marszałka tylko Crutta będzie używany i on będzie sprawę zdawał" [16]. W r. 1775 uzyskał Crutta indygienat polski, 26 lutego 1778 otrzymał tytuł konsyliarza legacyj zagranicznych [17].

Crutta znał niewątpliwie dobrze nie tylko język potoczny, ale i język dyplomatyczny turecki. Jemu też powierzono dzieło przełożenia na język łaciński znajdujących się w archiwum Rzeczypospolitej dokumentów wschodnich. Crutta przełożył duża część tych dokumentów, tłumaczenia zaopatrzył w swój podpis z nazwiskiem i datą i te przekłady służyły dotychczas późniejszym historykom do zapoznania się z treścią dokumentów. Tym nie mniej i przekłady Crutty nie zawsze są zupełnie wierne, zdarzają się i u niego pewne niedokładności naprzykład z tłumaczeniem dat [18]. Zarzucano też Cruccie, że źle tłumaczy akta w związku ze sprawą poddanego tureckiego Seyid Omera, który toczył proces z Polką Puławską, ale była to pewnie złośliwość zainteresowanej strony. Szło między innymi o tłumaczenie wyrazu „ilam" [19].

Po rozbiorach Crutta osiadł u swego zięcia Bedlińskiego pod Grójcem. W r. 1810 był 15 maja obecny na posiedzeniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, na które był zaproszony poseł turecki przy Napoleonie Enim Yahid Effendi [20]. Zmarł 17 stycznia 1812 [21].

Poza Antonim Cruttą inny członek tej rodziny też był na polskiej służbie wykazując dużo więcej ruchliwości: część naszych historyków myliła go często z Antonim. Był to jego brat Piotr Crutta. I on przyjęty został przez Boskampa na polecenie posła angielskiego Abbotta, i on przybył z Cypru, aby po wyjeździe Aleksandrowicza pełnić obowiązki tłumacza przy pozostałym w Stambule agencie polskim Everhardcie i zawiadywać założoną wówczas przez Stanisława Augusta szkolą orientalną.

Crutta miał uczyć młodzieży włoskiego i francuskiego a obok tego spełniać funkcje zbieracza informacji dla Eyerhardta [22]. Ale rychło stosunki miedzy Cruttą a jego przełożonym ochłodły, Cruccie zarzucono, że zajmuje się zbieraniem wiadomości, ale nie dla użytku placówki polskiej tylko dla swego brata w Warszawie, tworząc przez to cały system plotkarsko - szpiegowski miedzy Warszawą a Stambułem. Nie było to nic dziwnego, gdyż większość tych Lewantyńców tym procederem się wtedy trudniła. Poza tym zarzucał Everhardt Cruccie, że nie zna dość ani języka tureckiego ani perskiego, który wtedy na Wschodzie grał mniej więcej tę rolę; co francuski na zachodzie Europy. Dość, że w r. 1767 Piotr Crutta opuścił polską służbę i został dragomanem ambasady angielskiej. Na służbie angielskiej przebył teraz ćwierć wieku. Gdy w r. 1792 ambasador polski w Turcji Piotr Potocki poszukiwał biegłego tłumacza, znów Piotr Crutta, za protekcją - prawdopodobnie swego brata z Warszawy został dragomanem polskim i zyskał sobie duże poważanie [23].

W przeciwieństwie do dotychczasowego dragommana d'Alexandra Crutta miał chyba wzięcie u Porty i znajomość spraw tureckich, szczególnie nawigacyjnych [24]. Była powszechna opinia o zdatności Crutty „którego usługi użyteczniejsze by okazały się gdyby nie tak późno do nich był wziętym" [25].

--
[15] G u m p l o w i c z j. w. 140 — 141.
[16] M a r y l s k i Dziennik podróży i pobytu, 23
[17] Vol. Leg. VIII, 169.
[18] R y p k a J. w Archiv Orientálni, tom II, 2.
[19] Zarzuty Seyid Omera co do przekładów Crutty, Arch. Gł , Zbiór Popielów 206.
[20] K r a u s h a r A., Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ks. II t. I., Warsz. 1901 przyp. 12; może to ten sam co Seyid Vahid Effendi, który byl posłem do Napoleona w 1807 r. i przejeżdżając przez Polskę napisał wiersz na zdobycie Gdańska wydany następnie przez Jauberta, por. Journal Asiatique 1842, styczeń.
[21] Życiorys Crutty u M a r y l s k i e g o oraz w Polskim Słowniku Biograficznym, IV, 109-110 (Konopczyńskiego), w obu mylne informacje np. o tym jakoby Crutta był kanclerzem Rzeczypospolitej Weneckiej.
[22] S m o l e ń s k i, Polska szkoła orientalna w Stambule (1766-1795), Z a l e s k i Br., Stosunki Polski z Portą Ottomańską, Rocznik Tow. Hist. Lit. w Paryżu, 1869, 128, 152.
[23] O przyjęciu Piotra Crutty przez Potockiego dziennik Bułhakowa 13/24 maja 1792, K a l i n k a, Ostatnie lata, H (1R91), 3HS.
[24] O kwalifikacjach Crulty Piotr Potocki do podkanclerza Chreptowicza ze Stambuçu 27 lipca 1792, W a l i s z e w s k i. Ostatni poseł polski do Porty Ottomańskiej, II, 94.
[25] Skrzetuski sekretarz Piotra Potockiego w liście z 31 października 1792 (Arch. Gł., Zbiór Popielów, 104).