Czytelnia

5 El-Shamy oferuje pokaźną bibliografię (Op. cit., s.525-532).

6 Historie, w których występują nadprzyrodzone istoty, nie powinny być opowiadane przed zmrokiem; jest wiele powodów ku temu: „il-yiswaalif bi-n-nehaar yinbaag lbaasa bi-l-lieel" (= [temu], kto opowiada historie w dzień, w nocy ukradną spodnie); istnieje także przekonanie, że takiej osobie wyrosną rogi, kiedy przeniesie się na tamten świat albo, że jej pieniądze zamienią się w żelazo itd.

Nie ma ludzi, wśród których samo wspomnienie o nadprzyrodzonych lub niebezpiecznych stworach nie jest odbierane jako ich przywoływanie. Beduini unikają używania słowa „wąż" mówiąc o "sznurze" (Habul). Wśród Serbów, mówiąc o wężach, używa się słowa nepomenice (te, o których się nie wspomina), a na wilka mówi się strašivoća (przestrach); nie są to powszechne słowa, lecz produkty mitycznej świadomości.

7 „[...] „mężczyźnie" nie wolno opowiadać bajek, albowiem zbiór norm przypisuje tę czynność kobietom, a gdyby złamał przepisy, grozi mu kara" (el-Shamy, Op. cit., s.8). Oczy niektórych z moich przyjaciół wypełniły się łzami, kiedy słuchali lub czytali u mnie w domu bezcenne opowiadania z dzieciństwa, nie wierząc własnym zmysłom.

8 Hajjiyya (al-) 3aziiz jaasim: „Baghdaadiyyaat", Bagdad: 1967-1991; tom 1, s.150: as-saaluufa. Al-Hajjiyya przypomina sławnego al-Kirmili (1866-1947), którego „Taftaaf" (al-3alaama al-‘ab ‘anastaas maarii al-kirmilii: „diiwaan at-taftaaf aw Hikaayaat baghdaadiyya") zawiera ogromną liczbę opowiadań z Mezopotamii; manuskrypt ciągle pewnie przebywa w Muzeum Irackim (Nr1580/32 i 937/33).

9 Littmann Enno: „Modern Arabic Tales", Lejda: 1905. s.26.

10 Na przykład: Suufii (al-) ‘aHmad: „Hikaayaat al-mawSil ash-sha3biyya", markaz al-fulkluur al-3iraaqii fii wizaarat al-‘irshaad: 1962; juhaymaan (al-) 3abd al-kariim: „‘asaaTiir sha3biyya min qalb jaziirat al-3arab", daar ath-thaqaafa, Bejrut: 1967-1970; salluum daawuud wa Sabrii Hamaadii: „al-qiSaS ash-sha3biyya al-3iraaqiyya", 2 tomy, markaz at-turaath ash-sha3bii bi-duwal al-xaliij al-3arabiyya, qaTar: 1988; duwayk (al-) muHammad Taalib: „al-qaSaS ash-sha3bii fii qaTar", markaz at-turath ash-sha3bii bi-duwal al-xaliij al-3arabiyya, 2 tomy, 1984.

Jeśli chodzi o hipotezy stawiane w tej pracy doktorskiej, zobacz: muraaja3a ad-duktuur daawuud salluum in al-ma'thuuraat ash-sha3biyya (Doha), 3/86, s.139-150. Należy wspomnieć, że ledwie pięć opowiadań w całym zbiorze w tomie II można uznać za bardzo bliskie dialektowi.

Angielskie tłumaczenie czterdziestu ośmiu prawdziwych opowiadań (Stevens Ethel S.: „Folk-tales of Iraq", Oxford: 1931) przetłumaczono z powrotem na arabski (sic!) pół wieku później (muhannaa (al-) 3abdullaah & daawuud salluum: „qiSaS sha3abiyya 3iraaqiyya", daar kaaZima, Kuwejt: 1983.)

11 Meissner Bruno: „Neuarabische Geschichten aus dem Iraq: gesammelt, übersetzt, herausgegeben und mit einem erweiterten Glossar versehen", Lipsk: 1903; Weissbach, Franz Heinrich: „Beiträge zur Kunde des Irak - Arabischen", Lipsk: 1908; Artin, Yacoub: „Contes populaires du Soudan égyptien. Recueilis en 1908 sur le Nil Blanc et le Nil Blue", Paryż: 1909; itd.