Czytelnia

Ideologia a tłumaczenie – wraz z uwagami końcowymi o nauczaniu przekładu

Behrouz Karoubi

tłum. Anna Muszyńska

Źródło:

 

Przez lata określano tłumaczenia mianem zapożyczeń lub kopii, tłumaczy zaś postrzegano jako mechaniczne urządzenia zastępujące kod lingwistyczny (ekwiwalenty) w jednym języku na drugi.

Niezależność tłumacza była od zawsze kwestionowana (i nadal jest) przez tych, którzy oceniają go jako ‘as a monkey, with no choice save to make the same grimaces as his master' [małpkę, która nie ma innej możliwości jak naśladować grymasy swego pana] (Leppihalme, 1997: 19).

Jednak w ostatnich kilku latach, pod wpływem poststrukturalizmu i funkcjonalizmu, uwaga skupiła się zarówno na kwestiach dotyczących pośrednictwa i subiektywności tłumacza, jak i na pojęciach oryginalności i (pełnej) ekwiwalencji, a także znacząco podważono wyższość autora nad tłumaczem.

Bassnett (1996), analizując działania tłumacza w procesie transferu lingwistycznego, podkreśliła potrzebę ponownego ocenienia roli tłumacza, argumentując to słowami  „Określane niegdyś jako drugorzędny, przejrzysty filtr, przez który tekst może i powinien przejść bez żadnych sfałszowań, tłumaczenie uważa się obecnie za proces, w którym poprawki są konieczne" (str. 22).

Według Álvarez & Vidal (1996), świadomość złożoności procesu tłumaczenia, jak i unikanie zbyt uproszczonego poglądu na temat przekładu jako zwykłego procesu przełożenia słów z jednego języka na drugi, podkreśli rolę ideologii w tłumaczeniu.

Za każdym wyborem tłumacza dotyczącym tego, co dodać, co pominąć, jakie słowa wybrać i jak je zastąpić „jest świadomy akt ujawniający jego historię i środowisko społeczno-kulturowe, które go otacza; innymi słowy jego własną kulturę (i ideologię)"(Álvarez & Vidal, 1996: 5).

Wykorzystanie ideologii w tłumaczeniu sięga prawie tych samych lat co historia tłumaczeń. Według Fawcetta (1998) "przez wieki, osoby indywidualne i instytucje stosowały konkretne poglądy do tworzenia pewnych efektów w tłumaczeniu" (str. 107).

Jest on zdania, że „ideologiczne podejście do tłumaczenia można odnaleźć w najwcześniejszych znanych tam przykładach tłumaczeń". (str. 106). Jednakże, metody lingwistyczne w studiach tłumaczeniowych nie pomogły w określeniu pojęcia ideologii przez wszystkie lata ich dominacji, ponieważ są one ograniczone do własnych modeli naukowych w badaniach i w zebranych danych empirycznych. Zatem „nie aprobują one podkreślania roli wartości społecznych (i ideologii), które mają wpływ na proces tłumaczenia i studia nad nim" (Venuti, 1998a: 1).

Niedobór starych lingwistycznych metod - które „są głównie przykładami opisowymi, skupiającymi się na formach tekstowych" (Calzada-Pérez, 2003: 8) - jeśli chodzi o społeczne i inne aspekty użycia języka w tłumaczeniu, doprowadziły do rozwinięcia się nowego trendu badań nazywanego krytyczną analizą dyskursu (KAD) „której pierwotnym celem jest poddanie się siłom ideologicznym podkreślającym wymianę komunikacyjną (tak jak tłumaczenie)](Calzada-Pérez, 2003: 2).